فرهنگ مصادیق:اعتدال در منظر واندیشه رهبری
نویسنده:محمد متین-یکشنبه ۳۰ تیر ۱۳۹۲
اعتدال
این روزها گفتمان اعتدال فضای عمومی کشور را در عرصه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کاملا متاثر کرده است، تا آنجا که تقریبا اغلب سلایق فکری در تلاشند از منظر برداشت خود به بازخوانی و تبیین و تفسیر این گفتمان برآیند.
در این میان آنچه قابل تامل است این که در بسیاری از موارد آنچه در قالب اعتدال تعریف می شود، یا از اساس با مبانی این اندیشه در تعارض است، یا آگاهانه و در رویکردی اعتدال ستیز حاصل آمده است که به هر تقدیر پیامد آن، ابهام آمیز و غیر روشن جلوه دادن گفتمان اعتدال خواهد بود.
در این زمینه هرچند اینجانب در یادداشت دو هفته قبل خود و با بهره گیری از مضامین اظهارات صریح رئیس جمهوری منتخب در ۱۰ سرفصل تلاش کردم ابعاد مختلف گفتمان اعتدال را تشریح و محورهای چهارگانه حرکت دولت اعتدال گرا را مبتنی بر همان مضامین بیان کنم و به این ترتیب حدود و ثغور این گفتمان تا حد زیادی ترسیم شد، اما به گمانم دامنه گفتگوها و نظریه پردازی ها در این حوزه به اندازه ای توسعه یافته که هر چند در جای خود به عنوان یکی از ارمغان های مبارک حماسه ۲۴ خرداد ماه قابل ارزیابی و مباهات است، در عین حال، ضرورت صیانت ازمرزهای اصلی این دستاورد بزرگ اندیشه بشری که به باور ما انطباق کاملی بر آموزه های اسلامی دارد، روز به روز آشکارتر می شود.
براین اساس به نظر می رسد سیری اجمالی در برخی اظهارات و تاکیدات مقام معظم رهبری به عنوان شخصیتی که از همان نخستین روزهای شروع نهضت اسلامی به رهبری امام بزرگوار، یکی از درخشان ترین الگوهای اعتدال گرایی در اندیشه و رفتار به شمار می آمده اند و بنایشان همواره بر تعامل سازنده و اندیشه ورزانه بوده است، و البته آیت الله شهید دکتر بهشتی نیز درست بر همین مدار و اساس از همان ایام بیشترین قرابت فکری را با مقام معظم رهبری یافته بودند، می تواند راهگشا و درس آموز باشد.
اعتدال، شرط تقوا
مقام معظم رهبری در بیانات خود در بیست و دومین سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در تاریخ ۱۴ خرداد ۱۳۹۰ در تبیین مبانی قرآنی اعتدال، این اصل اساسی را شرط تقوای الهی دانسته و این گونه توضیح می دهند:
اگر به نام عدالت خواهی و به نام انقلابیگری، اخلاق را زیر پا بگذاریم، ضرر کرده ایم، از خط امام منحرف شده ایم. اگر به نام انقلابیگری، به نام عدالت خواهی، به برادران خودمان، به مردم مومن، به کسانی که از لحاظ فکری با ما مخالفند، اما می دانیم که به اصل نظام و اسلام اعتقاد دارند، اهانت کردیم، آن ها را مورد ایذاء و آزار قرار دادیم، از خط امام منحرف شده ایم، اگر بخواهیم به نام انقلابیگری و رفتار انقلابی، امنیت را از بخشی از مردم جامعه و کشورمان سلب کنیم، از خط امام منحرف شده ایم. در کشور آراء و عقاید مختلفی وجود دارد. اگر چنانچه یک عنوان مجرمانه ای بر یک حرکت یا حرفی منطبق شود، این عنوان مجرمانه البته قابل تعقیب است و دستگاه های موظف باید تعقیب کنند و می کنند؛ اما اگر عنوان مجرمانه ای نباشد، کسی است که نمی خواهد براندازی کند، نمی خواهد خیانت کند، نمی خواهد دستور دشمن را در کشور اجرا کند، اما با سلیقه سیاسی و مذاق سیاسی ما مخالف است. ما نمی توانیم امنیت را از او دریغ بداریم، عدالت را دریغ بداریم «ولا یجرمنکم شنئان قوم علی الاتعدلوا» قرآن به ما دستور می دهد و می گوید: مخالفت شما با یک قومی، موجب نشود که عدالت را فرو بگذارید و فراموش کنید. «اعدالوا»، حتی در مورد مخالف هم عدالت به خرج دهید. «هواقرب للتقوی»، این عدالت، نزدیک تر به تقواست. مبادا خیال کنید تقوا این است که انسان مخالف خودش را زیر پا له کند، نه، عدالت ورزیدن با تقوا موافق است.»
اعتدال یعنی برقراری تعادل در منش و نگرش
مقام معظم رهبری همچنین در دیدار آبانماه سال ۱۳۸۳ اعضای هیات دولت در تبیین مبانی اعتدال ضرورت برخورداری از تعادل در رفتار، گفتار و موضعگیری ها را لازمه اعتدال دانسته و می فرمایند:
عدل یعنی هر چیزی در جای خود قرار گرفتن. معنای لغوی عدل هم یعنی میانه، اعتدال هم که می گویند از این واژه است، یعنی در جای خود، بدون افراط و بدون تفریط، بدون چپ روی و بدون راست روی این هم که می گویند عدل، یعنی قرار دادن هرچیزی در جای خود، به خاطر همین است. یعنی وقتی هر چیز در جای خود قرار گرفت، همان تعادلی که در نظام طبیعت بر مبنای عدل و حق آفریده شده، بوجود می آید. در رفتار انسان، عدل لازم است. برای حکمران هم عدل لازم است.
مقام معظم رهبری همچنین در دیدار شرکت کنندگان مسابقات قرآن کریم در مرداد ماه ۱۳۸۸ در همین راستابه زیبایی ضرورت برخورد منصفانه حتی با دشمن را یکی از وجوه اعتدال گرایی دانسته و تصریح می کنند:
«به کسی نباید بیهوده تهمت زد، کسی را نباید به خاطر یک امر، از همه آن چیزهایی که صلاحیت محسوب می شود، انسان او را نفی بکند. با انصاف باید بود، با انصاف باید عمل کرد، با انصاف باید حرف زد.(…) اگر با کسی دشمنید، این دشمنی موجب نشود که نسبت به او بی انصافی کنید، بی عدالتی کنید، حتی نسبت به دشمن، حالا آنکه دشمن هم نیست. بی عدالتی ها را همه کنار بگذارند. بی انصافی ها را همه کنار بگذارند، همه در زیر پرچم نظام اسلامی و جمهوری اسلامی جمع بشوند. اصولی وجود دارد، به آن اصول همه پایبندی خودشان را اعلام بکنند. در کنار هم باشند، اختلاف سلیقه هم باشد. چه اشکال دارد؟ همیشه اختلاف سلیقه بوده. در دورانهای مختلف هرجایی که این اختلاف سلیقه ها و اختلاف برداشت ها با هوای نفس انسان مخلوط شد،کار خراب می شود. هوای نفس را باید خیلی ملاحظه کرد. به خودمان در فریب خوردن از هوای نفس سوء ظن داشته باشیم. نگاه کنیم ببینیم کجا نفس است و هوی های نفسانی ماست، کجا نه، واقعاً احساس تکلیف است، و در احساس تکلیف هم دقت بکنیم که قدم از دایره تکلیف آنطرف تر نباید گذاشت. زیاده روی نباید کرد..»
حالا که در سی امین روز تیرماه هستیم، ماهی که به نام شهید مظلوم آیت الله بهشتی زینت یافته است بجا می دانم یکی از ماندگارترین مصادیق اعتدال گرایی را به عنوان حسن ختام این یادداشت برگزینم.
به گمانم نحوه مواجهه آیت الله شهید دکتر بهشتی با آرا و نظرات دکتر علی شریعتی در این راستا بسیار درس آموز و عبرت آفرین است.
درست در زمانی که آثار زنده یاد دکتر علی شریعتی از یک سو به وادی ستایش های افراطی و از دیگر سو به ورطه بدگمانی های تفریطی سوق یافته بود، آیت الله شهید، دکتر بهشتی این گونه در خصوص ایشان اظهار نظر می کند:
«تقدیر و ستایش من از دکتر به خاطر این است که او را جستجوگری یافتم که اگر با زبان روشن و منطق بی غرضانه با او صحبت می کردی آماده آن بود که در نظراتش، در ساخته های پیشینش،تجدید نظر کند و این خود یک بعد زیبا و متعالی در هر انسانی است؛ زیرا حق و حق پرستی هم از نکته های بارز اسلام است چرا جامعه ما، به جای استفاده مثبت از چهره ها و سرمایه هایش، سراغ انگ زدنهایی می رود که به این استفاده مثبت ضرر می زند؟ این شیوه، شیوه ای که من از اسلام آموخته ام نیست و آن را نمی پسندم. من معتقدم از دکتر و بسیاری سرمایه های علمی دیگر می توان استفاده مثبت سازنده کرد و این نکته های ابهام را مانع استفاده سازنده قرار نداد».
اشاره به این شیوه مدبرانه آیت الله شهید دکتر بهشتی و حضرت آیت الله خامنه ای در مواجهه با افراد و سلایق مختلف از آن رو است که امروز به شدت به این سیره و روش محتاجیم مخصوصا در تربیت صحیح سیاسی نسل سوم انقلاب در آموختن نقد منصفانه و درست شخصیتها در یادگیری ضرورت انگ نزدن بی باکانه به دیگران در فهمیدن چگونگی سیاه و سفید ندیدن آدمها در یادگرفتن راه و روش پرهیز از افراط و تفریط در یافتن ابزار مطلق نکردن دیدگاه ها.
«تمامی جملات مقام معظم رهبری از سایت دفتر حفظ و نشر آثار معظم له استخراج شده است.»
«جملات شهید بهشتی نیز از کتاب شریعتی جستجوگری در زمان برگرفته شده است..»
