فرهنگ مصادیق:اطلاعات و جاسوسی نظامی
نویسنده: مرتضی اشرافی
کلمات کلیدی: جاسوسی، اسرار نظامی، محرمانه، خیانت به کشور، علوم سیاسی
محتویات
مقدمه
جاسوسی اصولا برای شناسایی دشمن انجام میشود و اخبار مربوط به دشمن که به وسیلهٔ جاسوسان حرفهای جمع آوری میشود، به اطلاعات سری مرسوم است؛ به بیان دیگر جمع آوری اطلاعات پنهانی با استفاده از ترفند و فریب را جاسوسی گویند. جاسوسی قدیمیترین شیوهٔ جمع آوری اطلاعات سری است.[۱]
افکار عمومی، بیشترین دانستههای خود، دربارهٔ اطلاعات و جاسوسی را یا از فیلمهای جاسوسی سرگرم کننده و یا از طریق گزارش مربوط به رسواییهایی که در انجام کارها با ندانم کاریهای نهادهای مختلف اتفاق افتاده است، میگیرد. اما در مورد آنچه به نیاز واقعی دربارهٔ اطلاعات صحیح مربوط میشود، در جامعهٔ جهانی، نقصهایی وجود دارد. در میان دولتهای مختلف، انتشار ارقام دقیق در مورد منابع مالی و تعداد کارکنان سازمانهای اطلاعاتی و جاسوسی نظامی با توجه به مقررات مربوط به حفظ اسرار با موانعی روبروست. اما یک چیز را با قاطعیت میتوان گفت: در مورد سازمانهای اطلاعاتی تنها میتوان تصویری اجمالی به دست داد، مشروط بر این که دربارهٔ آنها در حد امکان مطالب زیادی دانسته شود.[۲]
از زمانهای قدیم کشورهای جهان تلاش کردهاند از سویی روابط و نیات نظامی و سیاسی خود را مخفی نگاه دارند و از سوی دیگر با استفاده از جاسوسی به این گونه امور در کشورهای دیگر و به خصوص دشمنان پی ببرند.[۳]
در بسیاری از کشورها وجود سازمانهای اطلاعاتی برای تصمیم گیریهای دولت اجتناب ناپذیر است. البته دولت اطلاعات خود را از طریقهای مختلف شامل وزارت خانهها، نهادهای وابسطه به آنها، سفارت خانههای کشور در نقاط مختلف دنیا، مطبوعات و روزنامهها و... به دست میآورد، با این تفاوت که سازمانهای اطلاعاتی و جاسوسی میتوانند اطلاعات و اخبار بیشتری به دست آورند؛ بنابراین میتوان گفت که دنیای جاسوسی، دنیای تکنولوژی و پول است. تخمین زده میشود فقط در ایالات متحده سالانه شش میلیارد دلار صرف مبارزه با جاسوسی اقتصادی میشود که با احتساب هزینههای جاسوسی نظامی، این مبلغ در ایالات متحده به ۱۶میلیارد دلار و در اروپا به پنج میلیارد دلار بالغ میشود. این در حالی است که آمار دقیقی در مورد وجوهی که از سوی دولتهای در حال توسعه، صرف جمع آوری اطلاعات محرمانهٔ سیاسی و نظامی از دنیای غرب میکنند، در دست نیست.[۴]
اهداف اطلاعات و جاسوسی
اطلاعات مفید و مطلوب، کلید پیش گیری حملات به کشورها است. اطلاعات انسانی بهتر، به خصوص در مورد گروههای تروریستی بهره مند از حمایتهای مخفی دولتها، باید مکمل اطلاعات فنی باشد. جهان در عصر جدید شاهد دگرگونی عظیمی در بخش علوم و فنون مربوط به اطلاع رسانی قرار دارد. کشورها و مردمی که بتوانند در جریان این انقلاب بزرگ از فرصتها بهره ببرند و ابتکار عمل و تحرک کافی داشته باشند، آینده را در اختیار خواهند داشت و در رقابتهای جهانی آینده، نقش هدایت کنندهٔ استراتژیک ایفا خواهند نمود. قدرت یا ضعف توان اطلاعاتی است که سرنوشت کشورها را تعیین میکند و بزرگترین معیار هماهنگ کنندهٔ توان دولتها در رقابتهای بین المللی خواهد بود.
عرصههای فعالیتهای اطلاعات و جاسوسی
سیاست خارجی
یکی از فرضهای اساسی روش شناسی در تدوین سیاست خارجی این است که تعریف سیاست خارجی باید دربرگیرندهٔ تمامی متغیرهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، تکنولوژیک، و اقتصادی باشد تا به قدرت و رفتار حکومت مربوط شوند. امروزه گسترش قدرتهای نرم افزاری و جهانی شدن اطلاعات به چندگانگی عوامل تهدید در جنبههای نظامی، اقتصادی، مدیریت سیاسی، علوم و فنون، ثبات اجتماعی، محیط زیست، تروریسم و... کمک کرده است. به علاوه نا آشکار بودن و بی مرز بودن انقلاب اطلاعاتی، فرهنگ بسیاری از کشورها را در معرض تهدید قرار داده، به گونهای که حفظ ویژگیهای فرهنگ بومی، ارزشهای سنتی، و جلوگیری از نفوذ فرهنگ خارجی، برای آنها وظیفهای سخت و دشوار شده است؛ بنابراین به دست آوردن اطلاعات و برنامههایی از کشور مقابل و یا برنامههایی که در تصمیم گیری دولت مردان، برای دست رسی بیشتر به منافع ملی موثر است برای تمامی حکومتها ضروری به نظر میرسد.[۵]
سیاست نظامی
عامل نظامی در طول تاریخ از کلیدیترین عوامل حفظ امنیت کشورها بوده است. دست یابی به قدرت زیاد از طریق افزایش تعداد نفرات و قدرت آتش تسلیحات، برخورداری از بهره دهی نظامی سریع تر، مشارکت در اتحادیههای نظامی، و تلاشهای چند جانبه برای جلوگیری از وقوع جنگ و پایان بخشیدن به آن در همین راستا دنبال میشوند.
در این میان داشتن اطلاعاتی در خصوص امکانات بالقوه، طرحها، تقسیمات، استقرار نیروها، تسلیحات، آموزش، آمادگی نظامی و رزمی، پیمانهای منطقهای و خرید و فروش اسلحه به کشورهای مختلف، میتواند برای یک کشور از اهمیت حیاتی فراوانی برخوردار باشد.[۶]
اقتصادی
امروزه عامل اقتصادی در روابط بین الملل نقش محوری یافته و امنیت اقتصادی بخش اساسی امنیت کشورها را تشکیل میدهد. شفافیت و اتکای متقابل در اقتصاد جهانی به صورت شاخصهٔ مهم عصر حاضر درآمده و شمار زیادی از کشورها امنیت اقتصادی را برترین عامل و هدف در امنیت جامع خود تلقی میکنند. در دنیای در حال تحول امروزی، تأکید اصلی بر روی رقابت اقتصادی و موفقیت در بازارهای بین المللی قرار دارد. از این رو کشورهایی که بر سر راه رشد اقتصادی آنها در آینده ممکن است موانعی پدید آید، تهدید امنیتی بیشتری احساس میکنند.[۷]
سیاست داخلی
اهداف سیاست داخلی، حفظ حکومت و ایدئولوژی آن و نیز هویت خاص جامعه است. در حال حاضر، بعد اطلاعاتی مزبور با توجه به کاهش کنترل حکومتها بر جوامع خود و ظهور جنبشهای جدایی طلب، تحت فشارهای بی سابقهای قرار دارد. حکومتها و گروههای داخلی بیش از هر زمان دیگر در گذشته، مجبورند تغییراتی را که خود، آنها را پدید نیاورده و یا انتخاب نکردهاند، بپذیرند. امروزه، گسترش بین المللی هنجارهایی چون دموکراسی، حقوق بشر، و آزادی در عرصههای اجتماعی و اقتصادی، به همسان سازی ارزشهای سیاسی کمک کرده است. بسیاری از حکومتها قادر به برآوردن انتظارات جدید نیستند و فرهنگها نیز فاقد قدرت انطباق سریع میباشند.[۸]
مراحل جمع آوری اطلاعات و جاسوسی نظامی
ساز مانهای اطلاعاتی با توجه به اهدافی که در بالا ذکر شد، برای کسب اطلاعات و جاسوسی خود در محیطهای مختلف (که شامل محیطهای نظامی هم میشود)، در سه مرحله عمل میکنند:
جمع آوری و تهیهٔ اطلاعات
سازمانهای اطلاعاتی در ابتدا اطلاعات (به خصوص مطالب غیر آشکار) را مانند خبرگزاریها، موسسههای علمی، مراکز اسنادی و نهادهای مشابه، به طور مخفی به دست میآورند.[۹]
ارزیابی و تدوین
در مرحلهٔ بعد، اطلاعات جمع آوری شده، ارزیابی و تدوین میشود. ارزیابی شامل انتخاب، بررسی، طبقه بندی، تکمیل، تلخیص، نگاه داری و استفاده از نتایج حاصله است، در این راستا قابل اعتماد بودن منبع و صحت خبر نیز تعیین میگردد.[۱۰]
توزیع
جمع آوری، تدوین و ارزیابی، وقتی مفهوم پیدا میکند که اطلاعات قابل استفاده شده باشند. پس سازمانهای اطلاعاتی و جاسوسی از این رو باید تلاش کنند که تولیدشان در وضعیت ظاهری مناسب با جزئیات دقیق و کارشناسانه در دسترس کسانی قرار گیرد که به آن نیاز دارند. در انجام کارهای معمول این امر، معیار و ملاک خاصی وجود دارد، مرسوم است که سازمانها، اطلاعات خود را در فاصلهٔ زمانی مشخص (روزانه، هفتگی، ماهانه) در گزارشهایی حاوی موضوعات مختلف (سیاست، امور نظامی) تدوین میکنند. ارزیابیهایی که در زمانهای مشخص در مورد محدودههای سیاسی معین صورت میگیرد، همواره در اختیار جمع مشخصی (وزارت خانههای مشخص و در داخل این وزارت خانهها، گروههای کاری مشخص) قرار میگیرد.[۱۱]
جاسوسی الکترونیک
اصولا جاسوسی الکترونیک و تکوین آن در نتیجهٔ پیشرفتهای سریع در تکنولوژیهای اطلاعاتی جدید، مانند شبکههای الکترونیک و ظهور جامعهٔ اطلاعاتی است. در این زمان، دیگر صرف هزینههای نظامی برای از بین بردن دشمن و فرستادن نیروهای متخصص به داخل خاک کشور متخاصم برای کسب اطلاعات و جاسوسی نظامی، کار پر خطر و دور از منطق به نظر میرسد، در جوامع اطلاعاتی معمولا تمامی مبادلات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، ماهیتا دیجیتال و وابسته به رایانه شده است؛ لذا در یک جنگ اطلاعاتی به جای هجوم نظامی، استفاده از شبکههای الکترونیکی برای تخریب و یا از کار انداختن اطلاعات دیجیتالی و غیر عملیاتی کردن زیر ساختهای اطلاعاتی که میتواند علیه یک جامعه یا نیروی نظامی باشد، بهترین راه ممکن در جامعههای کنونی است.[۱۲]
در یک تقسیم بندی ساده دو گونه جاسوسی الکترونیکی قابل تصور است: جنگ شبکهای و جنگ سایبری.
جاسوسی شبکهای
به نوعی جاسوسی الکترونیکی گفته میشود که جهت گیری آن به سوی جامعه و اهداف غیر نظامی است. هدف این نوع جاسوسی، تخریب و فرو ریختن اندیشهها و تصورات موجود در جامعه و جای گزین کردن انواع جدیدی به جای آنها میباشد. جاسوسی شبکهای به دو صورت هدف گیری میشود، یکی افکار عمومی مردم و دیگری عقاید نخبگان. این قسم از جاسوسی، طیف وسیعی از مانورهای روانی و فریب، با استفاده از نفوذ در پایگاههای اطلاعاتی را شامل میشود.[۱۳]
جاسوسی سایبری
این نوع از جاسوسی الکترونیکی با هدف از هم گسیختن سیستمهای اطلاعاتی و مخابراتی، سیستمهای کنترل و فرماندهی، ارتباطات، خبر گیری و جاسوسی نیروهای دشمن و غیر عملیاتی کردن آنها صورت میگیرد.
سازمانهای جاسوسی و اطلاعاتی برخی از کشورها
بسیاری از کشورها به فراخور سیاستهای داخلی و خارجی خود، دارای سازمانهایی برای کسب اطلاعات و رسیدن به اهداف امنیتی خود هستنند، در این میان برخی از این سازمانها از قدرت و شهرت زیادی برخوردارند که در ادامه به برخی از آنها اشاره میشود:
سازمان اطلاعاتی و جاسوسی سیا
سیا، سازمان سری مسئول انجام عملیات جاسوسی در خارج از مرزهای آمریکاست. کارشناسان امنیتی تخمین میزنند که سازمان سیا حدود ۲۰ هزار نفر در سطح جهان پرسنل دارد و بودجهٔ عملیات آن حدود ۳۰ میلیارد دلار در سال است. سازمان امنیت ملی، سریترین سازمان در جامعهٔ اطلاعاتی آمریکاست و به حدی سری است که خودیها میگویند باید حروف رمزی به معنی «چنین سازمانی وجود ندارد» یا «هرگز هیچ چیزی نگو» ابداع شود. فعالیت جاسوسی سیا مثل یک فعالیت تجاری اما با سیاستها و مقررات خاص شرکت خود انجام میشود.[۱۴]
افسران اطلاعاتی سیا که به افسران هادی هم موسوم اند، مدیران مسئول عملیات جاسوسی روزمره در کشور متخاصم محسوب میشوند. وظیفهٔ اصلی آنها جذب، آموزش و کنترل عوامل مخفی است که بخش اعظم جاسوسی عملی را انجام میدهند. اکثر افسران اطلاعاتی سیا در کشورهای متخاصم در آن سوی مرزهای آمریکا مستقر هستند. این افسران در هر جایی که در بیرون از مرزها مستقر باشند، در واقع مشغول انجام عملیات غیرقانونی هستند. به همین دلیل است که اکثر افسران با هویت رسمی به عنوان کارمند دولت آمریکا عمل مینمایند که به این وسیله، دلیل قانونی برای زندگی و کار در کشور متخاصم را داشته باشند.[۱۵]
سازمان جاسوسی انگلیس
سازمان جاسوسی انگلیس با عنوان اینتلی جنت سرویس، تشکیلاتی است که در قرن ۱۶م (سال ۱۵۷۳) توسط یکی از وزیران حکومت ملکه الیزابت اول، در مرکز لندن تأسیس گردید. این سرویس جاسوسی، یکی از نادرترین سازمانهایی است که بسیاری از جاسوسان چیره دست و کارآزمودهٔ خود را از بدو کودکی و با هدف ساختن جاسوس، پرورش داده است، به طوری که قابل اعتمادترین جاسوسان اینتلی جنس سرویس، دوران کودکی خود را در خدمت سیاستهای سازمان مزبور بوده و توسط معلمان ویژه و با متدهای خاص جاسوسی تربیت شدهاند.[۱۶]
سازمان اطلاعات و جاسوسی موساد
سازمان اطلاعات و وظایف ویژه (موساد) نام سازمان اطلاعاتی اسرائیل است که توسط نخست وزیر وقت اسرائیل، دایوید بن گورین، در اول آوریل ۱۹۵۱ م تشکیل شد. جمع آوری اطلاعات و خنثی سازی فعالیتهای مخالف از اقدامات این سازمان مخفی است. در رابطه با وظایف این سازمان میتوان به قضیهٔ اسرا و مفقودین، ترور رهبران حزب الله و حماس و سایر عملیباتهای تروریستی در گوشه و کنار جهان اشاره کرد.[۱۷]
جمع بندی
فعالیتهای متعدد در زمینهٔ مسایل امنیتی دولتها بایستی در درون یک نظام کلی حفاظتی و سازمان یافته اجرا شود؛ بنابراین در تعیین و تدوین مسایل مربوط به اطلاعات و جاسوسی هر واحد سیاسی، عوامل و مراحل بسیاری نقش ایفا میکنند که در صورت شناخت دقیق و صحیح آنها از یک سو میتوان به چارچوبی برای تعیین و جهت دهی رفتار خود و از سوی دیگر به شناخت و مقابله با کشورهای رقیب دست یافت. شناخت عوامل و مراحل تعیین و تدوین اطلاعات و جاسوسی خواه برای نظم بخشی به رفتار یک واحد سیاسی و خواه برای ایجاد تغییر در آن، امری بسیار مهم و قابل توجه است. برای این منظور هر کشور در جهت آمادگی برای رفع مخاطرات باید با شناخت لایههای گوناگون اطلاعاتی و جاسوسی و استفاده از عوامل تعیین کننده برای آیندهٔ خود، برنامه ریزی نماید و در مرحلهٔ بعد از همهٔ ظرفیتهای خود برای بازنگری و اجرای موثر آن بهره گیرد.
پانویس
- ↑ ریتر، فالکو؛ سازمانهای اطلاعاتی آلمان، ترجمهٔ معاونت پژوهشی دانشکدهٔ امام باقر (ع)، تهران، انتشارات دانشکدهٔ امام باقر (ع)، 1381، ص 17.
- ↑ امیدوارنیا، محمد جواد؛ امنیت در قرن بیست و یکم، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، تهران، 1381، ص 83.
- ↑ ساریخانی، عادل؛ جاسوسی و خیانت به کشور، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1378، صص 124 تا 141.
- ↑ لطفیان، محمود؛ استراتژی و روشهای برنامه ریزی استراتژیک، موسسهٔ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، تهران، 1376، صص 170 و 171.
- ↑ ازغندی، علی رضا؛ و روشندل، جلیل؛ مسائل نظامی و استراتژیک معاصر، انتشارات سمت، قم، 1378، صص 93 تا 97..
- ↑ همان، صص 124 الی 127.
- ↑ اشرفی، حسن؛ و کاظم پور، زهرا؛ مفهوم جغرافیای سیاسی اطلاعات، تهران، نشر چاپار، ۱۳۶۸، ص140.
- ↑ همان، ص142.
- ↑ پیتر، چاک؛ و رزنا، ویلیام؛ سازمانهای امنیتی در کشورهای مدل، ترجمهٔ موسسهٔ ابرار معاصر، تهران، انتشارات موسسهٔ فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، 1383، ص 45.
- ↑ همان، صص 47 تا 60.
- ↑ همان، صص 60 تا 68.
- ↑ خلیلی، رضا؛ عوامل و مراحل تدوین، اجرا و ارزیابی استراتژی امنیت ملی، مجلهٔ راهبرد، ش 28، تابستان 1382، ص 460.
- ↑ بیات، سروش؛ ایجاد سیستم پدافند هوایی غیرعامل، تهران، مجموعه مقالات سمینار آشنایی با جنگ الکترونیک، دانشگاه صنعتی شریف، دانشکدهٔ مهندسی برق، 1382، ص312.
- ↑ رابرت، ماندل؛ چهرهٔ متغیر امنیت ملی، ترجمهٔ پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، انتشارات پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، تهران، 1379، صص 49-48.
- ↑ کمیسیون امنیت ملی آمریکا؛ استراتژی امنیت ملی آمریکا در قرن 21، ترجمهٔ جلال دهمشگی و بابک فرهنگی و ابولقاسم راه چمنی، تهران، انتشارات موسسهٔ فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، زمستان 1380، صص 18 و 19.
- ↑ پیتر، چاک؛ و رزنا، ویلیام؛ پیشین، ص 25.
- ↑ اشرفی، حسن؛ و کاظم پور، زهرا؛ پیشین، ص68.
