فرهنگ مصادیق:اصلاح ذات البین - نیکوکاری
محتویات
تعریف
اصلاح ذات البین از سه کلمه تشکیل شده است؛ «اصلاح» از ماده صلح و درمقابل فساد قرار دارد و به معنی از بین بردن نفرت و کینه در میان مردم است. «ذات» مؤنث ذو به معنی عین هر چیز و نفس آن است و «بین» برای حد فاصل میان دو چیز یا وسط آنها وضع شده است.
بناء«اصلاح ذات البین» درلغت به معنی اصلاح اساس ارتباطات و تقویت و تحکیم پیوندها و از میان بردن عوامل و اسباب تفرقه و نفاق است و در اصطلاح به معنی آشتی دادن طرفین منازعه و نیز به معنی از میان برداشتن حقد وحسد وگینه در محیط اجتماعی است.
برای بقاء روابط محبت آمیز و ادامه زندگی مشترک، آشتی دادن بین دو طرفی که خصومت دارند یک ضرورت اجتماعی است بخصوص اگر رابطه مذکور میان زن و شوهر در محدوده خانواده یا دو طایفه واقع شود.
اصلاح در قرآن کریم
«اصلاح» و دیگر مشتقات صلح، نزدیک به هشتاد مرتبه به عبارات مختلف در قرآن مجید به کار رفته است که بیشترین مواردآن به رفع اختلافات خانوادگی، اصلاح در وصیت، اصلاح در امور ایتام بوده که آشتی ایجاد دوستی در بین مردم از مهمترین موارد آن است. که به تعابیرمانند:
«وَالصُّلْحُ خَيْرٌ»[۱]،
«وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ»[۲]
«لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ»[۳]
در سوره حجرات آیه ۱۰ آمده است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ».[۴]
خلاصه کلام اینکه در قرآن کریم واژه قتل وقتال تقریبا۱۷۰ مرتبه با تمام مشتقاتش آمده است و واژه صلح و دوستی با تمام مشتقاتش به حدود ۱۸۰ مرتبه بکار رفته است و این نشان گر این است که در دین مبین اسلام صلح و دوستی، مقام اول را داشته و مقدم بر قتال و جنگ و جهاد است و تنها در شرائط خاص اسلام دستور به جهاد و جنگ میدهد. زیرا در قرآن کریم، واژههای صلح، تألیف قلوب، و «ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً»[۵] نشان دهندهٔ توجه اسلام به صلح و صفا و زندگی مسالمت آمیز و شیرین است. چون نزاع واختلاف منفی و بیجا سبب شکست وایجادمشکل و دور مانده از ترقی و پیشرفت می گرد در سوره انفال آیه ۴۶ خداوند متعال خطاب به امت اسلامی چنین میفرماید: «وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ».[۶] یعنی و از خدا و پيامبرش اطاعت كنيد و با هم نزاع مكنيد كه سست شويد و مهابت شما از بين برود و صبر كنيد كه خدا با شكيبايان است.
اصلاح ذات البین در احادیث
اگرچه در احادیث وسیره رسول معظم اسلام صلی الله علیه وسلم در زمینه اصلاح و صلح وسلم احادیث زیادی وجود دارد چون بعثت شان برای اصلاح ورحمت برجهانیان بوده، به طور نمونه سه حدیث را مطرح مینمایم.
۱- «لَیْسَ الْکَذَّابُ الَّذِی یُصْلِحُ بَیْنَ النَّاسِ فَیَنْمِی خَیْرًا أَوْ یَقُولُ خَیْرًا» [۷] [۸]
کسی که جهت اصلاح درمیان مردم دروغی میگوید ،کذاب نبوده زیرا سبب رشد خیر ویا سخن ثواب میباشد.
۲- «قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَلَمْ أَسْمَعْ یُرَخَّصُ فِی شَیْءٍ مِمَّا یَقُولُ النَّاسُ کَذِبٌ إِلَّا فِی ثَلَاثٍ الْحَرْبُ وَالْإِصْلَاحُ بَیْنَ النَّاسِ وَحَدِیثُ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ وَحَدِیثُ الْمَرْأَهِ زَوْجَهَا » [۹]
ابن شهاب میگوید: من نشینیدم که به آنچه مردم دروغ میگویند؛ برایشان رخصت داده شده باشد مگر درسه حالت:
۱- درحالت جنگ.
۲- دروقت اصلاح بین مردم.
۳- ودر سخنان مرد به همسرش وزن به شوهرخود.
۳- «أَلَا أُخْبِرُکُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَهِ الصِّیَامِ وَالصَّلَاهِ وَالصَّدَقَهِ قَالُوا بَلَی قَالَ صَلَاحُ ذَاتِ الْبَیْنِ فَإِنَّ فَسَادَ ذَاتِ الْبَیْنِ هِیَ الْحَالِقَهُ قَالَ أَبُو عِیسَی هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ وَیُرْوَی عَنْ النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ هِیَ الْحَالِقَهُ لَا أَقُولُ تَحْلِقُ الشَّعَرَ وَلَکِنْ تَحْلِقُ الدِّینَ »ترمذی ۲۴۳۳
آیا برای تان خبری افضل تر وبهتر از درجه روزه ،نمازوصدقه بدهم؟ -اصحاب فرمودند: بلی.رسول معظم اسلام صلی الله علیه وسلم فرمودند: اصلاح ذات البین زیرا فساد ذات البین حالقه وتراشنده است . ابوعیسی - ترمذی- میگوید این حدیث صحیح است وازجناب رسول الله صلی الله علیه وسلم روایت شده است ، که فرمودند: فساد حالقه است من نمیگویم که موی را میتراشد بلکه د ین را میزداید.
اهمیت اصلاح درمیان مردم
با توجه به آیات واحادیث مطروحه به این مهم دست یافته که «اصلاح ذاتالبین »و ایجاد تفاهم و زدودن کدورتها و تبدیل آنها به صمیمیت و دوستی، یکی از مهمترین برنامههای اسلامی است. در تعلیمات اسلامی به اندازهای به این موضوع اهمیت داده شده که به عنوان یکی از برترین عبادات معرفی گردیده و «اصلاح ذات البین» سبب انسجام اقشاروگروهای مختلف جامعه و تحکیم پیوندها دینی و اجتماعی درمیان آنها میگردد و این خود سبب پیروزی و عزت و اقتدار جامعه اسلامی است. حضرت رسول کریم صلی الله علیه وسلم اهمیت آشتی دادن میان مردم را به چیزی بافضیلت تر از نماز و روزه و صدقه معرفی نمودند؛ زیرا تیره شدن رابطه میان مردم، مهلک و دین برانداز است.
ونیزبا اینکه دروغ گفتن یکی از گناهان کبیره است و دروغگو مورد نکوهش واقع شده است اما به خاطر اهمیت اصلاح بین مردم، اگر کسی بتواند به این وسیله بین دو نفر که با یکدیگر نزاع دارند صفا و صمیمیت ایجاد کند دروغ گفتن برایش جایزشمردند.
نکات مهم در امر اصلاح ذات البین
۱- پیدا کردن ریشههای اختلاف و نفاق، که باعث میشود انسان زودتر به نتیجه برسد.
۲- اگر اختلافات عمیق وریشه دار باشد باید بعد از بررسی جهات آن، به حل یکا یک آن پرداخت و شتابزدگی و عجله ننمود.
۳- با استفاده از مسائل عاطفی که در آیات و احادیث وجود دارد، به تحریک عواطف دو طرف پرداخت.
۴- مأیوس نشدن و صبر و حوصله و فداکاری از جمله موضوعات مهمی است که اصلاح کننده باید مد نظر داشته باشد.
۵- پرهیز از جانبداری و طرف داری یکی از دو طرف منازعه.
۶- مشوره و نظر خواهی از افراد با تجربه .
پیامدهای صلح و دوستی
۱- اصلاح ذات البین عبادت است.
۲- در اجرای صلح توفیق و استعانت از الله متعال درخواست شود.
۳- اصلاح اقتدی و تأسی به روش پیامبر اسلام است.
۴- بزرگترین احتیاج بشر در صلح است.
۵- صلح سبب خیر مطلق به اطراف منازعه میگردد.
۶- برای مصلح پاداش بزرگی در نزد الله متعال است.
۷- صلح از اسباب محبت و الفت است.
۸- صلح نقش بزرگی در امنیت دارد.
۹- صلح و آشتی د رمیان مردم فرض کفایه است.
۱۰- در وقت صلح آوردن دروغ گفتن روا است.
۱۱- برای اجرای صلح استفاده از قوه قهریه روا است.
۱۲- تأخیر نماز از اول وقت برای صلح روا است.
۱۳- عدالت از شروط صلح بین مسلمین است.
۱۴- رضایت طرفین شرط اصلی صلح است.
