فرهنگ مصادیق:استهلال و نظرات فقهی پیرامون آن
محتویات
- ۱ چکیده
- ۲ عوامل اختلاف در تقویم قمری شرعی
- ۳ اختلاف فتوا در مورد رؤیت هلال
- ۴ تقویم و زمان
- ۵ انواع تاریخ
- ۶ نحوه شکل گیری هلال
- ۷ اهله ماه
- ۸ انواع هلال
- ۹ روشهای رؤیت هلال ماه نو
- ۱۰ عوامل تأثیر گذار بر رؤیت هلال
- ۱۱ نکته
- ۱۲ راههای ثابت شدن اول ماه
- ۱۳ راههای غیر مشهور در ثبوت اول ماه
- ۱۴ مبنای فقهی اختلاف در رؤیت هلال
- ۱۵ اختلاف نظر فقها در آغاز ماههای قمری
- ۱۶ چند استفتا از دفتر مقام معظم رهبری
- ۱۷ دلایل اختلاف در تقویم قمری در کشورهای مختلف مسلمان
- ۱۸ چند سایت اینترنتی راجع به روئیت هلال
چکیده
قدیمیترین نوع تقویم، تقویم قمری است. در شریعت اسلام برای انجام احکام شرعی به استفاده از این نوع تقویم امر شده است. از آن جا که با نگاه به شکل ظاهری ماه، به سادگی میتوان تاریخ روز را به دست آورد، در گذشته این تقویم بسیار متداول بوده است. شروع ماه قمری با اولین غروبی بوده که هلال ماه در آن رؤیت میگردد و هر ماه تا ۲۹ یا ۳۰ روز ادامه پیدا میکند.
ماه همزمان که به دور خورشید در حرکت است، به دور زمین نیز میگردد؛ بنابراین تحت اثر دو جاذبه قوی قرار دارد. از طرف دیگر سیارات نزدیک به زمین هم اثراتی روی مدار ماه ایجاد میکنند. از آنجا که اثر این عوامل بر ماه، بستگی به شرایط قرار گرفتن این اجرام سماوی نسبت به یکدیگر دارد، اختلالاتی در مدار ماه پدید میآید. برای اینکه ماه پس از طی یک دور به گرد زمین وضعیت سابق خود نسبت به خورشید را پیدا کند، به طور متوسط باید ۵۳۰۵۹/۲۹ روز عرفی (۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۷۸/۲ ثانیه) بگذرد. این مدت را یک ماه هلالی میگویند. البته اندازه یک ماه قمری نسبت به طول متوسط آن ممکن است تحت اختلالات مداری تا ۱۳ ساعت تغییر کند، ولی با به حساب آوردن عوامل مختلف برای هر ماه، زمان نسبتاً دقیق ماه هلالی قابل محاسبه است. این فاصله زمانی بین ۲۹روز و ۱۹ساعت تا ۲۹روز و ۵ ساعت در نوسان است. این اختلاف زمانی، مدت کمی نیست اما اختر شناسان آن را به یک یا دو روز از ایام محاق ماه محدود کردهاند.
بر اساس محاسبات نجومی امکان ندارد گردش کره ماه، به دور کره زمین کمتر از ۲۹ روز باشد. و همچنین ممکن است چهار ماه متوالی ۳۰ روزه و یا سه ماه متوالی ۲۹ روزه باشد.
با توجه به انواع هلال؛ صبحگاهی، شامگاهی و هلال در روز برای رصد از چه با چشم غیرمسلح و چه با چشم مسلح پارامترها و عوامل نجومی متعددی وجود دارد تا بتوان یک رصد مطلوب برگزار نمود.
فقها اتفاق نظر دارند که [برای تحقق ماه شرعی] رؤیت هلال در شهری که فرد مکلف زندگی میکند، معتبر نیست و رؤیت هلال در شهرهای دیگر کفایت میکند.
همچنین اگر دو شهر در افق متحد باشند، فقها اتفاق نظر دارند که رؤیت هلال در یک شهر برای شهر دیگر کافی است همینطور اگر زمان طلوع هلال در آنها یکی باشد و نیز جایی که زمان طلوع ماه در دو شهر مختلف باشد اما ثبوت ماه در یک شهر مستلزم این باشد که ماه برای شهر دیگر بهطریقاولی ثابت باشد؛ مثلاً دیده شدن ماه در شهری که در مشرق قرار دارد، دلیل وجود ماه در شهری است که در مغرب قرار دارد، زیرا ماه از طرف شرق به طرف غرب حرکت میکند؛ بنابراین اگر ماه در شرق دیده شود، دلیل بر تولد شرعی و قابل رؤیت بودن ماه به هنگام غروب خورشید درمشرق و قبل از رسیدن به مغرب است.
عوامل اختلاف در تقویم قمری شرعی
۱. انسانی بودن مسئله رؤیت
۲. اوضاع جغرافیایی و جوّی
۳. عوامل نجومی مؤثر در رؤیت هلال (مدت مکث، زمان غروب خورشید، فاصله ماه از زمین و...)
۴. برخی قراردادها و عدم توجه به مسئله رؤیت
۵. اختلاف فتوا در مورد رؤیت هلال (اتحاد افق، استفاده از ابزار و ...)
اختلاف فتوا در مورد رؤیت هلال
همانطور که بیان شد شارع مقدس تقویم هلالی را برای ادای وظایف شرعی به معتبر میداند، لذا بخش زیادی از تکالیف الهی به مسئله رؤیت هلال گره خوردهاند. بر این اساس موضوع هلال بخش قابل توجهی از کتابهای فقهی را به خود اختصاص داده است؛ که به اهم موارد که باعث اختلاف در فتوا میشود اشاره میشود:
۱- شکل رؤیت
ـ با چشم غیرمسلح
ـ اعم از چشم غیرمسلح
۲- دو گروه فتوا برای نقش افق:
گروه اول: اشتراک در شب
در تمام نقاطی که در محل رؤیت در شب مشترکاند، اول ماه ثابت میگردد.
گروه دوم: مناطق هم افق و افقهای نزدیک به هم اگر در شهری اول ماه ثابت شود، برای مردم شهر دیگر فایده ندارد، مگر آنکه دو شهر به هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آنها یکی است.
۳- نقش افق
ـ اشتراک در شب (اتحاد آفاق)
ـ هم افق بودن (اتحاد افق)
ـ افقهای نزدیک به هم
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ
در فقه اسلامی، اکثریت مذاهب روئیت ماه را مهمترین نشانه شروع هر ماه قمری میدانند.
حدیث "صوموا لروئیه و افطروا لروئیه " فقها را بر این داشته تا در موضوع روئیت دقیق شوند؛ و سفارش اکید بر استهلال برای ماه مبارک رمضان و شوال نمودهاند به گونهای که بعضی فتوا بر وجوب کفایی آن نیز دادهاند.
بر این اساس در مقاله حاضر به موضوع تقویم قمری، استهلال، معیارها و آراء فقها در مورد شروع ماه قمری و همچنین مبانی روئیت و روشهای رؤیت هلال و مشخصات و وضعیت هلال ماههای رمضان و شوال بحث خواهیم کرد.
تقویم و زمان
زمان در دین اسلام دارای ارزش زیادی است و میزان ارزیابی زمان تاریخ میباشد.
تاریخ در لغت به معنای پیدا کردن وقت و بیان زمان است و در اصطلاح واقعه نگاران تعیین ایام و ماهها و سالها و محاسبه آن نسبت به مبدأ تاریخ معینی است.
مبدأ تاریخ متعدد است و بر اساس ظهور دین یا روی کار آمدن پادشاه و یا حادثهای شکل گرفته است.
انواع تاریخ
از آن جا که بشر برای محاسبه امور زندگی خود نیاز به برنامه و معیارهایی داشته است و بدون آن معاملات و عقد و ستد با مشکلات عدیدهای روبرو میشده بنابراین هر قومی برای خود مبدأ مشخصی را برگزید از آن جمله؛
تاریخ هبوطی
مبدأ آن، روزی است که حضرت آدم (ع) از بهشت به زمین "هبوط" فرمود. بنا بر نقل صاحب "مرآت العالم" و "روضه المنجمین" این واقعه روز شنبه اول فروردین دو میلیون و دویست و چهل و سه هزار و ششصد و هشتاد و هفت (۶۸۷/۲۴۳/۲) روز قبل از هجرت پیامبر (ص) به وقوع پیوست.
تاریخ طوفانی
مبدأ آن طوفان حضرت نوح (ع) میباشد که هفتصد بیست هزار و سیصد و نود (۳۹۰/۷۲۰) روز بعد از هبوط است.
تاریخ قبطی بخت النصری
مبدأ آن چهارشنبه یکم ماه توث، روز جلوس بخت النصر است؛ که یک میلیون و بیست و سه هزار و چهارصد و نود و شش (۴۹۶/۰۲۳/۱) روز بعد از طوفان حضرت نوح (ع) است.
تاریخ رومی اسکندرانی
مبدأ آن روز دوشنبه دوازده سال بعد از وفات اسکندر بن فیلقس رومی بوده است.
تاریخ عیسوی (میلادی)
مبدأ این تاریخ نه روز بعد از تولد حضرت عیسی (ع) روز دوشنبه، دویست و بیست و هفت هزار و بیست و هفت روز قبل از تاریخ قمری (۰۲۷/۲۲۷) میباشد.
تاریخ فرسی قدیم
بیرجندی گوید: اول این تاریخ از زمان جمشید است و بعد از وی هر پادشاه بزرگی که بر تخت مینشست این تاریخ را به اسم او مجدد میساختند.
این تاریخ، سه هزار و ششصد و بیست و چهار (۶۲۴/۳) روز بعد از هجرت واقع شده و مبدأ آن با بیست دوم ماه وسطی ربیع الاول سال یازدهم هجری برابر است.
تاریخ ملکی (جلالی)
این تاریخ منسوب به سلطان جلال الدین ملکشاه سلجوقی است که یک صد و شصت و شش هزار و هفتصد و نود هفت (۷۹۷/۱۶۶) روز بعد از هجرت میباشد.
مبدأ آن روز جمعه دهم ماه وسطی رمضان چهارصد و هفتاد و یک (۴۷۱) هجری است.
تاریخ هجری شمسی
مبدأ این تاریخ بنا بر آنچه که آقای زمانی در کتاب هیئت و نجوم اسلامی آورده، روز جمعه اول فروردین برابر با اول ماه مبارک رمضانی است که قبل از اول محرم سال اول هجری قمری واقع شده است. بر این پایه جمعه مبدأ تاریخ هجری شمسی یکصد و هیجده (۱۱۸) روز قبل از مبدأ {پنجشنبه } هجری قمری است.
تاریخ هجری قمری
ابتدای آن اول محرم، سالی است که در آن پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه هجرت نمودهاند.
ماههای قمری در اصطلاح منجمان و عرف چند اطلاق و معنی دارد:
۱. "ماه وسطی یا زیجی" که بر اساس آن اولین ماه سال قمری را سی روز و دومین ماه را ۲۹ روز میگیرند
۲. " ماه نجومی یا طبیعی" که عبارت است از سیر ماه از یک نقطه معین در فضا تا بازگشت به همان نقطه که مدت آن ۲۷ روز ۷ ساعت و ۳۳ دقیقه است.
۳. "ماه اقترانی یا اصطلاحی یا حقیقی" که عبارت است از فاصله زمانی دو لحظه مقارنه متوالی نییرن که مدت آن، ۲۹ روز ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۳ ثانیه است.
۴. "ماه هلالی عرفی یا شرعی" که با رؤیت هلال شروع و با رؤیت هلال ماه بعد خاتمه می یابد و گاهی ۲۹ روز و گاهی ۳۰ روز است و ممکن است چهار ماه متوال ۳۰ روزه و سه ماه متوالی ۲۹ روزه باشد و بیش از این ممکن نیست.
مسلماً مراد از "شهر" در قرآن کریم و روایات شریفه معانی اول و دوم و سوم نمیتواند باشد بلکه مراد معنای چهارم است و عرب زمان جاهلیت هم ماه را از رؤیت هلال تا رؤیت هلال بعد میدانستند.
نحوه شکل گیری هلال
در فضا، زمین به دور خورشید میگردد و ماه نیز به دور زمین گردش میکند. مدار حرکت زمین به دور خورشید، دایرة البروج نام دارد، ولی مدار ماه به دور زمین بر دایرة البروج منطبق نیست و با آن ۵ درجه اختلاف دارد. این اختلاف اندک اثرهای گوناگونی دارد؛ از جمله این که هر ماه پدیدههای خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی روی نمیدهد.
اهله ماه
در مدار گردش ماه به دور زمین، حالتهای مختلفی وجود دارد که شکل سطح روشن ماه، با توجه به محل ماه در مدار و وضعیت دید ناظر تغییر میکند؛ به عبارت دیگر درصد روشن سطح ماه تغییر میکند. به کلیه حالتهای ممکن در رؤیت شکل ظاهری ماه، اهله ماه میگویند. با توجه به شکلهای زیر، مهمترین این حالتها عبارتند از:
حالت محاق (مقارنه)
در این وضعیت تمام سطح مقابل به زمین تیره و تاریک میباشد و ماه در صفحه عبور کننده از مراکز زمین و خورشید، بین زمین و خورشید قرار دارد. در این حالت، اصطلاحاً ماه نو میشود و از این زمان به بعد، سن ماه را محاسبه میکنند. حداکثر سن ماه ۲۹٫۵ روز میباشد و سپس مجدداً ماه نو میشود. اگر ماه بر روی یکی از گرههای مداری خود باشد، در این حالت خورشید گرفتگی اتفاق میافتد.
هلال رو به بدر
پس از حداقل ۱۰ ساعت از مقارنه در بهترین حالت و ۱۵ ساعت در بدترین وضعیت و با حداقل ۷ درجه جدایی زاویهای ماه از خورشید (از دید ناظر روی سطح زمین)، اولین و نازکترین هلال تشکیل شده و کم کم هلال ضخیم تر میشود. روز چهارم، هلال به حد وسط خود میرسد و یک ضخامت متوسط را خواهد داشت. در این وضعیت ۲۵ درصد سطح ماه روشن و تحدب هلال به سمت غرب میباشد و آنرا میتوان در ابتدای شب رؤیت کرد.
تربیع اول
حدود روز هفتم، وضعیت ماه طوری است که ۵۰ درصد سطح ماه روشن است و ماه بصورت نیمه دیده میشود. از این پس سطح ماه روشن تر شده و بزرگتر دیده میشود. در این وضعیت تحدب ماه به سمت غرب میباشد.
تحدب به سوی بدر
روز دهم، یک سطح برآمده و محدب از ماه دیده میشود. در این حالت ۷۵ درصد سطح ماه روشن است و بازهم سطح ماه روشن تر خواهد شد. در این وضعیت تحدب ماه به سمت غرب میباشد.
بدر (ماه کامل)
در وسط عمر یک هلال و در حدود روز چهاردهم، سطح ماه کاملاً روشن شده و فاز ماه ۱۰۰ درصد خواهد بود. در این حالت، ماه در طرف مقابل خورشید نسبت به زمین قرار دارد. از این پس از میزان روشنایی سطح ماه کاسته میشود. در حالت بدر همزمان با غروب خورشید در غرب آسمان ناظر، ماه نیز از شرق طلوع میکند و تا طلوع خورشید در روز بعد، در آسمان خواهد بود.
تحدب به سوی محاق
در حدود روز هیجدهم، مجدداً یک سطح برآمده و محدب از ماه دیده میشود. در این حالت ۷۵ درصد سطح ماه روشن است؛ اما میزان روشنایی سطح ماه در حال کاهش میباشد. در این وضعیت تحدب ماه به سمت شرق میباشد و هلال در سحرگاه و در روز دیده میشود.
تربیع آخر
حدود روز ۲۲ ام، وضعیت ماه طوری است که ۵۰ درصد سطح ماه روشن است و مجدداً ماه بصورت نیمه دیده میشود. از این پس روشنایی سطح ماه کمتر میشود. در این وضعیت تحدب ماه به سمت شرق میباشد.
هلال به سوی محاق
در روزهای پایانی ماه قمری و در حدود روز ۲۶ ام از سن ماه، یک هلال با ضخامت متوسط (۲۵ درصد روشنایی) در سحرگاه قابل رؤیت است. رفته رفته از ضخامت هلال کاسته شده و اصطلاحاً زمان مرگ ماه و تولد جدید آن فرا میرسد.
نکته: همواره تحدب هلال به سوی خورشید بوده و اگر خورشید در آسمان نباشد، به سوی محل غروب یا طلوع خورشید میباشد. معمولاً به غیر از چند روز ابتدا و انتهای ماه (مجموعاً ۲ تا ۴ روز که هلال قابل رؤیت نیست)، اهله ماه در زمان حضور ماه بر بالای افق ناظر، چه در روز و چه در شب قابل رؤیت میباشند.
انواع هلال
هلال ماه را بسته به زمان رؤیت میتوان به سه گروه تقسیم نمود.
۱ ـ هلال صبحگاهی (به هلالی گفته میشود که بتوان هلال ماه را قبل از طلوع خورشید ویا اندکی بعد از طلوع خورشید رصد کرد. معمولا در حوالی زمان طلوع خورشید در روزهای ۲۷ یا ۲۸ ماه قمری انجام میشود. به طور دقیق تر هلال صبحگاهی آخرین هلال ماه قابل مشاهده، قبل از مقارنه ماه وخورشید است).
۲ـ هلال شامگاهی (به هلالی گفته میشود که بتوان در آن هلال را بعد از غروب خورشید ویا اندکی قبل از غروب خورشید رصد نمود).
۳ـ هلال در روز (به رصدی اطلاق میشود که در طول روز انجام گیرد).
روشهای رؤیت هلال ماه نو
۱-چشم غیرمسلح (بدون ابزار)
۲-دوربین دوچشمی معمولی
۳- دوربین دوچشمی حرفهای
۴-تلسکوپ
۵- CCD (دوربینی الکترونیکی با قابلیت پردازش تصویر به کمک رایانه، از لحاظ مسائل فقهی ثبت تصویر هلال به کمک سی سی دی به تنهایی جهت اثبات رؤیت کافی نیست.)
عوامل تأثیر گذار بر رؤیت هلال
هلالی که در آسمان حضور دارد، چگونه است و در چه شرایطی بهتر دیده میشود. دانشمندان علم نجوم پارامترها و عوامل نجومی مهمی را برای رؤیت هلال سفارش نمودهاند که در صورت رعایت آنها رصد هلال بهتر صورت خواهد پذیرفت که مهمترین آنان عبارتند از:
۱. زمان مقارنه (لحظه برابر شدن طول سماوی ماه وخورشید)
۲. سن هلال حداقل باید بیش از ۱۰ ساعت باشد.
۳. جدایی ماه از خورشید باید بیشتر از ۷ درجه باشد (حد دانژون)
۴. اختلاف سمت ماه وخورشید در زمان غروب خورشید؛ هر چه سمت ماه با خورشید اختلاف در سمت بیشتری داشته باشند امکان رؤیت بیشتر خواهد بود.
۵. ارتفاع ماه در لحظه غروب خورشید؛ اگر دو هلال را با جدایی زاویهای یکسان در نظر بگیریم، هلالی بهتر دیده خواهد شد که ارتفاع بیشتری داشته باشد. هر چه ارتفاع ماه در لحظه غروب خورشید بیشتر باشد، ماه دیرتر غروب میکند. در این صورت هم آسمان تاریک تر میشود و هم ماه در منطقهای تاریک تر از آسمان حاضر میشود و هم ماه از این فرصت بیشتر استفاده میکند و از خورشید بیشتر فاصله میگیرد که به نوبه خود، به بزرگی و درخشندگی هلال میافزاید.
۶. مکث ماه؛ حداقل زمان لازم برای رؤیت با چشم غیرمسلح حدود ۳۰ دقیقه و برای مسلح حدود ۲۰ دقیقه است. از این رو موقعیت ماه در آسمان و مدت حضورش در آسمان پس از غروب خورشید از اهیمت بسیار بالایی برخوردار است.
۷. ضخامت هلال؛ مقدار زاویه بین دوطرف هلال در وسط هلال. کمترین ضخامت لازم برای مشاهده با چشم مسلح ۱۳/۰ و با چشم غیرمسلح ۲۵/۰ دقیقه قوسی است (هر دقیقه قوسی برابر با ۶۰ ثانیه قوسی است). هرچه ماه به زمین نزدیکتر باشد مقدار آن بیشتر شده و رؤیت هلال آسانتر خواهد شد.
۸. فاز هلال؛ درصد بخش روش سطح ماه از دید ناظر فرضی واقع در مرکز زمین را فاز ماه گویند. در زمان مقارنه، فاز ماه صفر درصد و برای هلالهای جوان حدود نیم درصد است، هر چه فاز هلال بیشتر باشد، ضخامت و جدایی هلال بیشتر بوده و در نتیجه رؤیت پذیری هلال نو ساده تر میگردد.
۹. طول کمان هلال؛ طبق بررسی علمی آندره دانژن، در جدایی ۷ درجه طول کمان هلال صفر درجه میباشد، با افزایش جدایی ماه و خورشید به سرعت طول کمان هلال افزایش یافته و در جدایی زاویهای ۴۰ درجه (بعد از گذشت ۲ تا ۴ روز از ماه نو) طول کمان به ۱۸۰ درجه میرسد، طول کمان ۱۸۰ درج به معنی کشیدگی هلال از دو سر قطبین هلال به یکدیگر است، هر چه طول کمان هلال بیشتر باشد رؤیت پذیری هلال آسان تر خواهد بود.
۱۰. زاویه توجیه هلال با افق؛ برای رصد و گزارش نتیجه هلال لازم است مشخص شود که سمت تحدب هلال با افق چه زاویهای میسازد. به این زاویه، زاویه توجیه هلال با افق میگوییم.
۱۱. موقعیت جغرافیایی ناظر (به دلیل ارتباط مستقیم پارامترهای رؤیت با مختصات جغرافیایی)؛ هر چه مناطق جنوبی و غربی زمین برویم، شرایط هلال بهتر خواهد شد. هر چه به مناطق جنوبی برویم، ارتفاع ماه افزایش خواهد یافت؛ زیرا ماه نسبتا به زمین نزدیک است و تغییر موقعیت در چشم انداز ماه تأثیر گذار است. از طرف دیگر هر چه به غرب برویم، خورشید دیرتر غروب میکند، لذا ماه هم دیرتر غروب میکند و در این فاصله زمانی به شرایط بهتری میرسد.
۱۲. عرض دایرة البروجی ماه (ماه حداکثر بین مثبت ۵ تا منفی ۵ تغییر میکند؛ یعنی حداکثر به همین اندازه با دایرة البروج فاصله میگیرد)
۱۳. در اوج یا حضیض بودن ماه؛ اگر هلالی که مورد نظر است، در حضیض مداری خودش باشد هم شرایط بهتری خواهد داشت؛ زیرا سرعت حرکتش بیتشر خواهد شد و در فاصله زمانی اندک به جدایی بیشتری از خورشید خواهد رسید.
۱۴. عوامل محیطی (ابر، دما، فشار و رطوبت، وجود گرد وغبار)
۱۵. قدرت ابزار اپتیکی در صورت لزوم استفاده از ابزار؛ ابزار اپتیکی قوی مانند تلسکوپ، دوربین دو چشمی یا دوربین تک چشمی، خودروی نقلیه، رایانه، ابزارهای جهت یابی و غیره، همه و همه باید قبل از رصد کردن باز بینی شوند و نسبت به صحت عملکردشان اطمینان حاصل شود. به خصوص نسبت به کیفیت اپتیکی ابزار و دقت درجه بندیهای آن باید بسیار حساس بود.
۱۶. قدرت تفکیک چشم ناظر؛ راصد از لحاظ دید چشمش چه توانایی دارد این موضوع موثر در روئیت است.
۱۷. اطمینان پذیری حواس و چشم (هلال باید چندبار ودر حد چند ثانیه رؤیت شود، برای حصول اطمینان توصیه میشود چندبار چشمان خود را باز و بسته نمایید و روی تصویر متمرکز شوید)
۱۸. زوال خورشید؛ زاویه ارتفاع منفی خورشید که نشان دهنده میزان تاریک شدن آسمان میباشد به عنوان پارامتر زوال در رؤیت پذیری اهمیت پیدا میکند. محل غروب خورشید را با نشانهای زمینی علامت گذاری کنید و زمان دقیق غروب آفتاب را ثبت کنید. غروب آفتاب، زمانی است که آخرین کمان قرص خورشید از دیدهها محو میشود. بر اساس مختصات محاسبه شده توسط نرم افزار میتوان سمت و ارتفاع محل غروب خورشید را به دست آورد. دوربین را روی محل غروب خورشید تنظیم میکنیم و مختصات روی ابزار اپتیکی را بر روی مقدار خوانده شده تنظیم میکنیم.
نکته
۱. زیاد بودن ارتفاع ماه در هنگام غروب خورشید، زیاد بودن اختلاف سمت ماه وخورشید در هنگام غروب خورشید، زیاد بودن مدت زمان مکث، زیاد بودن سن ماه، زیاد بودن فاز هلال، زیاد بودن ضخامت میانی، مثبت بودن عرض دایرة البروجی و در حضیض بودن ماه موجب آسان شدن رؤیت و بر عکس: کم بودن ارتفاع ماه در زمان غروب خورشید، کم بودن اختلاف سمت ماه وخورشید، کم بودن سن هلال، کم بودن مدت زمان مکث، کم بودن فاز هلال، کم بودن ضخامت میانی، منفی بودن عرض دایرة البروجی و نهایتا"در اوج بودن ماه موجب دشوار شدن استهلال میشود. در بعضی از هلالها با وجود مناسب بودن اغلب پارامترها، کم بودن یک پارامتر میتواند استهلال را به سوی حالت بحرانی سوق دهد علاوه بر این اثر کم بودن بعضی از پارامترها نیز در هلالهای مختلف میتواند متفاوت باشد و به طور کلی هر هلالی شرایط خاص خودش را دارد.
۲. اگر در جستجوی هلال هم مشکوک به هلالی را دیدید، باید از هویت آن جسم مطمئن شوید. حداقل سه بار چشم خود را باز و بسته کنید، مطمئن شوید جسم دیده شده توهم نیست. سپس به آرامی ارتفاع دوربین یا تلسکوپ را پایین بیاورید و محل هلال را با نشانهای زمینی علامت گذاری کنید. مجدداً تلسکوپ را بالا بیاورید و هلال را پیدا کنید. اگر مجدداً هلال را دیدید، مشکل هلال را با آنچه نرم افزار نشان میدهد مقایسه کنید. اگر هم شکل بودند، به احتمال زیاد هلال را درست پیدا کردهاید. سعی کنید بقیه افراد گروه هم هلال را مشاهده کنند و اگر مقدور بود از هلال تصویر برداری کنید. این چنین میتوان مطمئن بود گزارش رؤیت شما تأیید میشود.
راههای ثابت شدن اول ماه
(مبحث مورد نظر بر اساس نظر پانزده تن از مراجع، حضرات آیات امام خمینی، اراکی، خویی، گلپایگانی، بهجت، تبریزی، خامنهای، سیستانی، صافی، فاضل، مکارم، اردبیلی، نوری همدانی و وحید خراسانی میباشد)
اول: خود انسان ماه را ببیند.
رؤیت با چشم مسلح
س: آیا رؤیت با چشم مسلح (دوربین یا تلسکوپ) نیز شرعا" حجیت دارد؟
حضرات آیات بهجت، خامنهای، فاضل و نوری: بله
دوم: عدهای که از گفته آنان یقین پیدا میشود، بگویند ماه را دیدهایم و همچنین است هر چیزی که به واسطه آن یقین پیدا شود.
س: اگر عدهای که از گفته آنان اطمینان پیدا شود بگویند ماه را دیدهایم، اول ماه ثابت میشود؟
حضرات آیات خویی، گلپایگانی، بهجت، تبریزی، اردبیلی، خامنهای، صافی، وحید، سیستانی (اطمینان از یک منشاء عقلایی) و زنجانی (اطمینان نوعی ونه اطمینان شخصی خلاف متعارف): بله
پیشگویی منجمین:
س: آیا اول ماه با پیشگویی منجمین ثابت میشود؟
نه ولی اگر انسان از گفته آنان یقین پیدا کند باید به آن عمل کند.
سوم: شهادت
دو مرد عادل بگویند که در شب ماه را دیدهایم ولی اگر صفت ماه را بر خلاف یکدیگر بگویند اول ماه ثابت نمیشود.
امام خمینی (ره): یا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل اینکه بگویند داخل دایرهٔ ماه طرف افق بود اول ماه ثابت نمیشود اما اگر در تشخیص بعضی خصوصیات اختلاف داشته باشند، مثل اینکه یکی بگوید ماه بلند بود و دیگری بگوید نبود به گفته آنان اول ماه ثابت می شود و با صاف بودن هوا و اجتماع مردم برای رؤیت و حصول خلاف و تکاذب بین آنها به نحوی که احتمال اشتباه در دو شاهد عادل قوی شود، قبول شهادت آن دومحل اشکال است.
آیت الله گلپایگانی و صافی: یا هوا ابری باشد و یا اگر آسمان صاف باشد هیچ کس غیر از این دو نفر نبیند، کفایت نمیکند.
آیت الله زنجانی: و به جهتی مثل صاف بودن هوا ومنحصر بودن گواهان به دو نفر اطمینان نوعی به اشتباه آنها نباشد.
آیت الله سیستانی: و همچنین است اگر انسان یقین یا اطمینان به اشتباه آنها داشته باشد یا شهادت آنها مبتلا به معارض یا در حکم معارض باشد مثلاً" اگر گروه زیادی از مردم شهر استهلال نمایند، ولی بیش از دو نفر عادل کسی دیگر ادعای رؤیت ماه نکند یا آن که گروهی استهلال کنند و دو نفر عادل از میان آنان ادعای رؤیت کنند ودیگران ادعا نکنند، حال آنکه دو نفر عادل دیگر در میان آنها باشند که در دانستن جای هلال و در تیز بینی مانند آن دو عادل اول باشند وآسمان صاف باشد و مانع احتمالی از دیدن آن دو نباشد در این چنین موارد، اول ماه به شهادت دو عادل ثابت نمیشود.
آیت الله وحید: و همچنین اگر قابل تصدیق نباشند مثل اینکه آسمان صاف باشد وعدهٔ استهلال کنندگان زیاد نباشند وغیر از این دو، دیگران هر چه دقت کنند نبینند.
چهارم: سپری شدن سی روز از ابتدای ماه قبل
اگر از ماه قبل ۳۰ روز گذشته باشد روز بعد به طور یقین اول ماه خواهد بود.
پنجم: حکم حاکم
حاکم شرع حکم کند که اول ماه است در این صورت کسی هم تقلید او را نمیکند باید به حکم او عمل نماید ولی کس که میداند حاکم شرع اشتباه کرده نمیتواند به حکم او عمل نماید
آیت الله خویی: اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمیشود ورعایت احتیاط، اولی است.
آیت الله سیستانی: ثابت نمیشود مگر اینکه از حکم او یا ثابت شدن ماه نزد او، اطمینان به دیده شدن ماه حاصل شود.
آیت الله تبریزی: وچنانچه حاکم شرع بگوید دو عادل نزد من به رؤیت هلال شهادت دادهاند نیز کافی است.
نکته: منظور از «حاکم» در این تعبیرها صرفاً ولی فقیه نیست بلکه مراد مطلق «حاکم» است و در این جا مراد «حاکم شرعی» ولو حاکم در یک جزء فقهی است بر این اساس حکم همه مراجع معظم مصداق «حکم حاکم» است.
راههای غیر مشهور در ثبوت اول ماه
علاوه بر راههای مشهور بعضی از فقها راههایی را برای روئیت هلال معتبر میدانند که فقط به ذکر قائلین این اقوال اشاره میشود:
رؤیت هلال پیش از ظهر
حضرات آیات خویی، تیریزی، زنجانی و وحید: اگر ماه پیش از ظهر دیده شود آن روز اول ماه محسوب میشود.
استفتاء (از مراجع فعلی): اگر هلال بعد از ظهر دیده شود ولی هنگام غروب خورشید به دلیل ارتفاع کم هلال، قابل رؤیت نباشد آیا این رؤیت قبل از غروب خورشید، اثبات کننده اول ماه بودن روز بعد خواهد بود یا نه؟
آیت الله صافی ونوری: نه فردای آن روز، اول ماه محسوب نمیشود.
طوق داشتن ماه-تطّوق
آیت الله خویی وتبریزی: اگر ماه طوق داشته باشد معلوم میشود مال شب سابق بوده.
آیت الله زنجانی: اگر ماه طوق داشته باشد علامت این است که آن شب، شب دوم ماه است، بنابراین اگر احتمال دهیم که ماه در شب یا روز قبل قابل رؤیت بوده وبه جهتی مثلاً" ابری بودن هوا دیده نشده ودر شب بعد ماه طوق داشته باشد، آن شب، شب دوم به حساب میآید ولی اگر یقین داشته باشیم که در شب وروز قبل چنانچه هوا صاف هم میبود امکان رؤیت ماه نبوده، طوق داشتن ماه در شب بعد، کفایت نمیکند.
آیت الله بهجت: ممکن است از چیزهایی که به واسطه آن یقین یا اطمینان به ثبوت اول ماه حاصل میشود طوق دار بودن ماه باشد یعنی علاوه بر نیم دایرهٔ هلال که کاملا" نورانی است نیمهٔ دیگر آن که تاریک است همراه با هالهای از نور کم دیده شود که چنین حالتی میتواند نشانهٔ این باشد که روز گذشته روز اول ماه بوده وفردا روز دوم است.
آیت الله وحید: ثبوت اول ماه به طوق داشتن ماه، محل اشکال است.
دیده شدن ماه در شب سیزدهم به صورت بدر
آیت الله بهجت: ممکن است از چیزهایی که به واسطه آن یقین یا اطمینان به ثبوت اول ماه حاصل میشود این باشد که اگر به دلیل دیده نشدن ماه در شب سی ام ماه گذشته بنابر استصحاب حکم شود که آن روز روزسی ام است اما در شب سیزدهم ماه آینده، ماه به صورت بدر کامل دیده شود که همین علامت میتواند نشانه این باشد که آن شب در واقع شب چهاردهم ماه است و ماه گذشته بیست ونه روز بوده است.
مبنای فقهی اختلاف در رؤیت هلال
در زمان نبی گرامی اسلام (ص) مسلمانان با هم اختلاف نظر داشتند که با رجوع به وی (ص) اختلاف آنان بر طرف میگشت؛ اما پس از آن حضرت (ص) چنین مرجع مورد اتفاقی وجود نداشت، بلکه در مسایل مهم، شخص خلیفه در زمان خلفای راشدین با مشورت دیگران و یا بدون مشورت، حرف آخر را میزد و با گفتار او عملاً اختلاف مرتفع میشد؛ بنابراین اختلاف در مسایل فقهی موضوع جدیدی نیست و به طور طبیعی این موضوع دربارهٔ رؤیت هلال هم صادق است.
رؤیت هلال ازموضوعات مهمی است که در فقه اسلامی مورد توجه قرارگرفته و رسالههای بسیاری از سوی فقها و عالمان دینی در این باره تدوین شده است. میدانیم در شریعت اسلام بخشی از وظایف و عبادات فردی و اجتماعی مبتنی بر رؤیت هلال است. چنان که روزه ماه رمضان، مراسم حج، تعیین روز عرفه و عید قربان، شب قدر و عید فطر همگی به رؤیت هلال وابسته است. همین امر سبب شده است تا به دلیل اختلاف نظر میان مذاهب اسلامی و حتی میان مراجع تقلید در باب رؤیت هلال، اختلافاتی میان مسلمانان در مسائلی چون آغاز ماه رمضان و روز عید فطر و نیز عید قربان پدید آید و ۵۰ و چند کشور اسلامی، روزه ماه رمضان را با اختلاف آغاز کنند. این اختلاف گاه چنان بوده است که سروصداهایی نیز برپا کرده و بحثهایی رانیز برانگیخته است.
البته این امر درتاریخ تمدن اسلامی نیز بی سابقه نیست و شیخ طوسی در کتاب «تهذیب» نقل کرده است که در دوران حکومت امیرمومنان علی (ع) مردم پس از ۲۸روز روزه، هلال ماه شوال را مشاهده کردند و امام (ع) به جارچیان دستور داد به مردم اعلام کنند که ماه رمضان ۲۹روزه است و یک روز روزه قضا بگیرند.
عوامل متعددی موجب اختلاف در باب رؤیت هلال شده است. در میان فقهای شیعه آن چه سبب اختلاف نظر شده آن است که برخی به وحدت افق اعتقاد دارند و میگویند چنان چه در یک منطقه از جهان هلال ماه رؤیت شد، برای تمام مناطق معتبر است و آغاز رمضان به حساب میآید، اما بنا به دیدگاهی که معتقد به اختلاف افق است و مناطق جغرافیایی را برحسب عرض و طول به مناطق متقارب و متباعد یا هم افق یا غیر هم افق تقسیم میکند، در صورت رؤیت هلال در یک منطقهای این رؤیت تنها برای مناطق هم افق آن معتبر خواهد بود. علاوه بر این عدهای از فقها تنها رؤیت هلال با چشم غیرمسلح را برای اثبات رؤیت کافی میدانند و رؤیت هلال با چشم مسلح را معتبر نمیشمارند. همین امر نیز یکی از عوامل اختلاف در بحث آغاز رمضان و هلال عیدفطر شده است.
قائلین به اتحاد افق از اطلاقات و عمومات روایات استفاده کردهاند که پیامبر اسلام فرمود: «صوموا لرویته و افطروا الرویته»؛ با دیدن ماه روزه بگیرید و با دیدنش افطار کنید پس رؤیت شرط داخل شدن در ماه است و دیدن هلال موضوعیت دارد؛ اما گروهی که رؤیت را برای همه آفاق معتبر میدانند به دعای وارده در قنوت نماز عید فطر اشاره کردهاند که آمده است «واسئلک بحق هذاالیوم الذی جعلته للمسلمین عیدا»؛ این عید برای همه مسلمین است.
این اختلاف میان علمای عامه هم وجود دارد. حنفیها و مالکیها و حنبلیها قائل به ثبوت رؤیت هلال برای همه نقاط عالم در صورت رؤیت در یک نقطه هستند و شافعیه معتقدند اگر رای فقها مختلف باشد رؤیت هر ناحیه برای همان ناحیه حجت است.
اختلاف نظر فقها در آغاز ماههای قمری
با وجود اتفاق نظر بین فقهای اسلام در این که اول ماه با رؤیت هلال اثبات میشود وماه قمری ۲۹ ویا ۳۰ روزه است و نه کمتر و نه بیشتر، اما در فروع و جزئیات مسائل اختلافاتی وحود دارد که به تعدادی از آنها اشاره میشود:
۱. آیا رؤیت با چشم مسلح (دوربین وتلسکوپ) در حالی که همان هلال با چشم غیرمسلح رؤیت نمیشود اول ماه را ثابت میکند؟
جواب: پاسخ حضرات آیات بهجت، خامنهای، فاضل و نوری همدانی این است که بله و این در حالی است که «آیت الله العظمی خویی» چشم مجرد را شرط اثبات رؤیت هلال دانسته و نظر فلکیون و منجمین و نیز رؤیت با چشم مسلح را معتبر نمیدانستند البته «آیت الله العظمی سیستانی» و «آیت الله لطف الله صافی» نیز معتقد به این نظر هستند.
۲. اگر کسی هلال را به تنهایی دید ودیگران نتوانستند آن را ببینند ویا نزد حاکم اول ماه ثابت نشد، آیا اول ماه برای خودش ثابت است؟
جواب: همه فقها قائلند که یقین انسان کفایت میکند و باید به یقین خود عمل کند.
۳. آیا باید عملا" رؤیت هلال صورت بگیرد یا محاسبات نجومی که رؤیت پذیری یا عدم رؤیت را درصورت صاف بودن هوا پیش بینی میکنند برای اثبات اول ماه کافی است؟
جواب: پاسخ مراجع به این سئوال تا حد زیادی شبیه یکدیگر است، امام خمینی (ره) در پاسخ فرمودهاند: نه ولی اگر انسان از گفته آنها به یقین برسد باید به آن عمل کند.
حضرات آیات خویی، بهجت، تبریزی، خامنهای، سیستانی و وحید نیز معتقدند نه ولی اگر انسان از گفته آنها به یقین یا اطمینان برسد باید به آن عمل کند.
آیت الله گلپایگانی در این باره فتوا داده است که نه ولی اگر انسان از گفته آنها به یقین یا اطمینان که در نظر عرف علم محسوب شود برسد باید به آن عمل کند و همچنین است آیت الله زنجانی که فرموده است، نه ولی اگر انسان از گفته آنها به یقین یا اطمینان برای خود انسان یا نوع مردم برسد باید به آن عمل کند.
۱. اگر در محل سکونت خود نتوانستیم هلال را ببینیم و در جای دیگری از دنیا شاهدانی بر رؤیت هلال داشتیم آیا با شهادت آنها اول ماه ثابت میشود؟
امام خمینی (ره): اگر در شهری اول ماه اثبات شود برای مردم شهر دیگر فایدهای ندارد مگر آن دو شهر با هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آنها یکی است.
حضرات آیات اراکی، زنجانی و مکارم: اگر در شهری اول ماه اثبات شود برای مردم شهر دیگر فایدهای ندارد مگر آن دو شهر با هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آنها یکی است. یا شهری که ماه در آن دیده شده در شرق آن شهر باشد.
آیت الله خامنهای: اگر در شهری اول ماه اثبات شود برای مردم شهر دیگر فایدهای ندارد مگر آن دو شهر با هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آنها یکی است یا در شهری که در شرق آن شهر واقع شدهاند هلال دیده شود ولی اگر اختلاف در بین شهرها به مقداری باشد که با فرض رؤیت هلال در یکی هلال در دیگری قابل رؤیت نباشد کفایت نمیکند.
آیت الله گلپایگانی: اگر در شهری اول ماه اثبات شود برای مردم شهر دیگر فایدهای ندارد مگر آن دو شهر با هم نزدیک باشند یا انسان بداند که افق آنها یکی است یا در شهری که دیده شده آفتاب زودتر از ظهر خودش غروب کند.
آیت الله بهجت: اگر در شهری ماه دیده شد در صورتی برای ساکنین شهر دیگر مفید است که یقین یا اطمینان بکنند اگر در آسمان یا زمین مانعی نبود در آنجا هم دیده میشد چه در شرق باشد یا در غرب ولی اگر به این مطلب یقین نداشته باشند نمیتوانند به دیدن ماه در شهر دیگر اکتفا کنند.
آیت الله سیستانی: اگر در شهر اول ماه ثابت شود، در شهرهای دیگر که در افق با او متحدند، اول ماه نیز ثابت میشود و مقصود در اتفاق افق در اینجا آن است که اگر در شهر اول، ماه دیده شد در شهر دوم اگر مانعی مانند ابر نباشد دیده میشود و این در موردی محقق میشود که شهر دوم اگر غرب شهر اول باشد در خط عرض نزدیک به آن باشد و اگر در شرق آن است در صورتی ثابت میشود که وحدت افق معلوم باشد هر چند از این جهت که زمان ماندن ماه در افق شهر اول بیش از شهر دوم باشد.
حضرات آیات خوئی، تبریزی و فاضل: اگر در شهر اول ماه ثابت شود در شهرهای دیگر چه دور باشند چه نزدیک چه در افق متحد باشند یا نه نیز ثابت میشود در صورتی که در شب، مشترک باشند و لو به اینکه اول شب یکی آخر شب دیگری باشد.
آیت الله وحید: شهرهایی که بیشتر طول شب با هم مشترک باشند هم افق هستند
آیت الله نوری: همین قدر که در شب بودن آن شب (مثل مکه و کراچی یا لندن و کابل، نه مثل تهران و واشنگتن) اشتراک داشته باشند ثابت میشود.
(آیت الله سید سعید حکیم: وجود هلال در شهری موجب دخول ماه جدید در آن شهر ودر تمامی شهرهی غربی مطلقا"، بلکه در شهرهای شرقی اگر شهری که در آن هلال ظاهر شد از شهرهای عالم قدیم، یعنی از قارههای آسیا واروپا وآفریقا (به غیر دو قارهٔ آمریکا) باشد و ظهور هلال در دو قاره آمریکا موجب ثبوت ماه جدید در شهرهای عالم قدیم نمیشود، ولی وجود هلال در بعضی شهرهای آن دو قاره در دخول ماه در بقیه شهرهای آن دو قاره کفایت میکند.)
۲. اگر هلال با دوربینهای دو چشمی قوی یا تلسکوپ رؤیت نشود، آیا میتوان سخن مدعیان رؤیت با چشم غیرمسلح را پذیرفت؟ همچنین در برخی از ماهها متخصصین رؤیت هلال بالاتفاق بر این عقیده هستند که هلال ماه اصلا" قابل رؤیت نیست ودر عین حال عدهای به رؤیت هلال شهادت میدهند آیا شهادت آنها قابل قبول است؟
آیت الله بهجت: ۱و ۲ـ علم به خطای شهود، مانع از قبول است نه ظن به آن.
آیت الله تبریزی: ۱ـ چنانچه با چشم مسلح فحص از وجود هلال نموده و هلال را در نقطهٔ خاص نبینند و با این حال اشخاصی ادعا کنند که هلال را با چشم متعارف دیدهاند، با اتحاد زمان و نقطهٔ رؤیت، شهادت اشخاص مزبور به رؤیت هلال، محل اشکال است.
آیت الله خامنهای: ۱ و ۲ـ در دو فرض مذکور، قبول شهادت شهود بر رؤیت هلال، مورد تردید و اشکال است.
آیت الله زنجانی: ۱ـ شهادت شهودی که اطمینان نوعی به اشتباه آن باشد اعتبار ندارد همچون مورد سوال
۲ـ شهادت شهود با اطمینان نوعی به اشتباه بودن آن اعتبار ندارد.
آیت الله سیستانی: ۱ و ۲ـ در فرضی که موجب اطمینان به اشتباه آنها باشد شهادت آنها کافی نیست.
آیت الله صافی: ۱ و ۲ـ اگر از قول مدعیان رؤیت اطمینان حاصل شود کافی است.
آیت الله فاضل: ۱ـ دلیلی بر کذب مدعیان در فرض سوال وجود ندارد و حجیت قول آنها به دلیل مذکور مختل نمیشود مگر این که اطمینان بر خلاف حاصل شود.
۲ـ اگر شهود عادل باشند قول آنها حجت است واظهار نظر اهل فن قول آنها را از حجیت ساقط نمیکند.
آیت الله مکارم: ۱ـ پذیرفتن آن بسیار مشکل است مشروط بر این که استفاده کننده از دوربین وتلسکوپ، محل ماه را بداند و سؤال مربوط به یک مکان یا مکانهای مشابه باشد.
۲ـ در صورتی که شیاعی حاصل نشود در فرض سوال اعتماد به قول مدعیان مشکل است.
آیت الله نوری: ۱ و ۲ـ در مقام تعارض، هر یک از طرفین که موجب اطمینان بیشتر است مقدم است.
آیت الله وحید (در پاسخی شفاهی): ۲ـ شهادت شهود محل تامل است با آن که عدالت آنها محرز است ولی نمیتوان اصالت عدم الاشتباه را جاری کرد.
در موارد ذکر شده که اغلب موارد اختلاف نظر فقهی در زمینه رؤیت هلال را در بر میگیرد، فقها با برداشتهای خود از روایات گوناگون رسیده دربحث رؤیت هلال و با استدلالهایی که بر اساس آن روایات میآورند به نظرات مختلفی میرسند که هر مسلمان با توجه به مذهب خود و با مراجعه به فقیهی که قول و نظر او را برای خود معتبر و لازم الاطاعه میداند تکلیف شرعی و الهی خود را شناخته و بر طبق آن عمل مینماید.
چند استفتا از دفتر مقام معظم رهبری
س: همانطور که میدانید، وضعیت هلالدر آخر یا اول ماه به یکی از حالتهای زیر است:
۱ـ غروب هلال قبل از غروب خورشید باشد.
۲ـ غروب هلال مقارن با غروب خورشید باشد.
۳ـ غروب هلال بعد از غروب خورشید باشد.
امیدواریم بیان فرمائید که کدامیک از حالات سه گانه فوق را میتوان به وسیله برنامههای محاسبه کننده الکترونیکی دقیق برای دورترین نقاط عالم محاسبه کرد؟ آیا استفاده از این محاسبات برای تعیین اول ماه قبل از حلول آن امکان دارد یا اینکه حتما" باید ماه با چشم رؤیت شود؟
ج: معیارِ اول ماه، هلالی است که بعد از غروب خورشید غروب کند و رؤیت آن، قبل از غروب ممکن باشد و محاسبات علمی اگر موجب یقین برای مکلف نشود، اعتبار ندارد.
س: آیا رؤیت تصویر هلال ماه با استفاده از دوربین CCD و انعکاس نور و بازخوانی اطلاعات ضبط شده توسط رایانه، برای اثبات اول ماه کفایت میکند؟
ج: رؤیت با وسیله، فرقی با رؤیت به طریق عادی ندارد و معتبر است. ملاک آن است که عنوان رؤیت محفوظ باشد. پس رؤیت با چشم و با عینک و با تلسکوپ محکوم به حکم واحدند؛ اما در مورد انعکاس به رایانه که در آن صدق عنوان رؤیت معلوم نیست محل اشکال است.
س: اگر هلال ماه شوال در یک شهر دیده نشود، ولی تلویزیون و رادیو از حلول آن خبر دهند، آیا کافی است یا تحقیق بیشتری واجب است؟
ج: اگر مفید اطمینان به ثبوت هلال گردد یا صدور حکم به هلال از طرف ولی فقیه باشد، کافی است و نیازی به تحقیق نیست.
س: اگر تعیین اول ماه رمضان و عید سعید فطر به علت عدم امکان رؤیت هلال اول ماه به سبب وجود ابر در آسمان یا اسباب دیگر، ممکن نباشد و سی روز ماه شعبان یا ماه رمضان کامل نشده باشد، آیا برای ما که در ژاپن زندگی میکنیم، جایز است که به افق ایران عمل کرده و یا به تقویم اعتماد کنیم؟ وظیفه ما چیست؟
ج: اگر اول ماه از طریق رؤیت هلال حتی در افق شهرهای مجاوری که یک افق دارند و یا از طریق شهادت دو فرد عادل و یا از طریق حکم حاکم ثابت نشود، باید احتیاط کرد تا اول ماه ثابت شود و رؤیت هلال در ایران که در غرب ژاپن واقع است، برای کسانی که مقیم ژاپن هستند، اعتبار ندارد.
س: آیا اتحاد افق در رؤیت هلال شرط است یا خیر؟
ج: رؤیت هلال در شهرهائی که در افق متحد و یا نزدیک به هم هستند و یا در شهرهائی که در شرق واقع شدهاند، کافی است.
س: مقصود از اتحاد افق چیست؟
ج: منظور از آن، شهرهائی است که در طول خط واحدی واقع شدهاند؛ بنابراین اگر دو شهر در یک خط طولی باشند (مراد از طول، طول در اصطلاح علم هیئت است)، گفته میشود که آنها در افق متحد هستند.
س: اگر روز بیست و نهم ماه در تهران و خراسان عید باشد، آیا برای افرادی هم که در شهری مانند بوشهر مقیم هستند، جایز است افطار کنند؟ با توجه به اینکه افق تهران و خراسان با افق بوشهر یکی نیست.
ج: به طور کلّی اگر اختلاف بین افق دو شهر به مقداری باشد که با فرض رؤیت هلال در یکی، هلال در دیگری قابل رؤیت نباشد، رؤیت آن در شهرهای غربی برای مردم شهرهای شرقی که خورشید در آنها قبل از شهرهای غربی غروب میکند، کافی نیست، بر خلاف عکس آن.
س: اگر بین علمای یک شهر راجع به ثبوت هلال یا عدم آن اختلاف رخ دهد و عدالت آنها هم نزد مکلّف ثابت بوده و به دقت همه آنها در استدلال خود مطمئن باشد، وظیفه واجب مکلّف چیست؟
ج: اگر اختلاف دو بینه به صورت نفی و اثبات باشد، یعنی یکی مدعی ثبوت هلال و دیگری مدعی عدم ثبوت آن باشد، این اختلاف موجب تعارض دو بینه و تساقط هر دو است و وظیفه مکلّف این است که هر دو نظر را کنار گذاشته و دربارهٔ افطار کردن یا روزه گرفتن به آنچه که مقتضای اصل است، عمل نماید. ولی اگر بین ثبوت هلال و عدم علم به ثبوت آن اختلاف داشته باشند، به این صورت که بعضی از آنها مدعی رؤیت هلال باشند و بعضی دیگر مدعی عدم مشاهده آن، قول کسانی که مدعی رؤیت هلال هستند، در صورت عادل بودن، حجت شرعی برای مکلّف است و باید از آن متابعت کند و همچنین اگر حاکم شرعی حکم به ثبوت هلال نماید، حکم وی حجت شرعی برای همه مکلفین است و باید از آن پیروی کنند.
س: اگر شخصی هلال ماه را ببیند و بداند که رؤیت هلال برای حاکم شرع شهر او به هر علتی ممکن نیست، آیا او مکلّف است که رؤیت هلال را به حاکم اطلاع دهد؟
ج: اعلام بر او واجب نیست مگر آنکه ترک آن مفسده داشته باشد.
س: همانگونه که میدانید اکثر فقهای بزرگوار پنج راه برای ثبوت اول ماه شوال در رسالههای عملیه خود بیان کردهاند که ثبوت نزد حاکم شرع در ضمن آنها نیست، بنابراین چگونه بیشتر مؤمنین به مجرد ثبوت اول ماه شوال نزد مراجع، روزه خود را افطار میکنند؟ شخصی که از این راه اطمینان به ثبوت هلال پیدا نمیکند، چه تکلیفی دارد؟
ج: تا حاکم حکم به رؤیت هلال نکرده، مجرد ثبوت هلال نزد او، برای تبعیت دیگران از وی کافی نیست، مگر آنکه اطمینان به ثبوت هلال حاصل نمایند.
س: اگر ولی امر مسلمین حکم نماید که فردا عید است و رادیو و تلویزیون اعلام کنند که هلال در چند شهر دیده شده است، آیا عید برای تمامی نواحی کشور ثابت میشود یا فقط برای شهرهایی که ماه در آنها دیده شده و شهرهای هم افق با آنها، ثابت میگردد؟
ج: اگر حکم حاکم شامل همه کشور باشد، حکم او شرعا" برای همه شهرها معتبر است.
س: آیا کوچکی هلال و باریک بودن و اتصاف آن به خصوصیات هلال شب اول، دلیل بر این محسوب میشود که شب قبل شب اول ماه نبوده، بلکه شب سیام ماه قبلی بوده است؟ اگر عید برای شخصی ثابت شود و از این راه یقین پیدا کند که روز قبل عید نبوده، آیا قضای روزه روز سیام ماه رمضان را باید به جا آورد؟
ج: مجرد کوچکی و پائین بودن هلال یا بزرگی و بالا بودن و یا پهنیا باریک بودن آن دلیل شرعی شب اول یا دوم بودن نیست، ولی اگر مکلّف از آن علم به چیزی پیدا کند باید به مقتضای علم خود در این زمینه عمل نماید.
س: آیا استناد به شبی که در آن ماه به صورت قرص کامل است (شب چهاردهم) و اعتبار آن به عنوان دلیل برای محاسبه اول ماه جایز است تا از این راه وضعیت یوم الشک معلوم شود که مثلاً روز سی ام ماه رمضان است و احکام روز ماه رمضان بر آن مترتب شود، مثلاً بر کسی که این روز را بر اساس بینه روزه نگرفته، حکم به وجوب قضای روزه شود و کسی هم که به دلیل استصحاب بقای ماه رمضان روزه گرفته، بریء الذمّه باشد؟
ج: امر مذکور حجت شرعی بر آنچه ذکر شد، نیست، ولی اگر مفید علم به چیزی برای مکلّف باشد، واجب است که طبق آن عمل نماید
س: آیا استهلال در اول هر ماه واجب کفائی است یا احتیاط واجب؟
ج: استهلال فی نفسه واجب شرعی نیست.
س: آیا اول ماه مبارک رمضان و آخر آن با رؤیت هلال ثابت میشود یا با تقویم، هر چند ماه شعبان سی روز نباشد؟
ج: اول یا آخر ماه رمضان با رؤیت شخص مکلّف یا با شهادت دو فرد عادل یا با شهرتی که مفید علم است یا با گذشت سی روز و یا بوسیله حکم حاکم ثابت میشود.
دلایل اختلاف در تقویم قمری در کشورهای مختلف مسلمان
چگونگی اثبات ماههای قمری در کشورهای مختلف دنیا بر اساس ۵ معیار است، همین اختلاف معیارها موجب بوجود آمدن ناهماهنگی در اعلام آغاز ماههای قمری وبویژه ماههای رمضان و شوال میشود. البته این نکته را هم باید در نظر داشت که احتمال رؤیت ودر نتیجه اعلام آغاز ماه قمری در کشورهای غربی تر (از لحاظ جغرافیایی) بیشتر از کشورهای شرقی تر است.
۱. فقط رؤیت هلال
۲. محاسبات نجومی
۳. رؤیت هلال ومحاسبات نجومی
۴. بدون ملاک ومعیار
۵. متابعت از دیگر کشورهای مسلمان
رؤیت هلال
الف ـ دیدن هلال با چشم غیرمسلح در غروب روز قبل از اول ماه (کشورهای هند، پاکستان، بنگلادش، موروکو و نظر اکثر علما شیعه)
ب ـ دیدن هلال حتی با چشم مسلح در غروب روز قبل از اول ماه (کشور ایران در بعضی ماهها و نظر بعضی از علما شیعه)
ج ـ ادعای دیدن هلال در غروب روز اول ماههای حساس (کشور عربستان در رمضان، شوال، ذیقعده وذی الحجه)
محاسبات نجومی
الف ـ معیار عربستان: قبل از ۱۶ آوریل ۱۹۹۹ میلادی: در روز اول ماه، سن ماه در لحظه غروب خورشید مکه بیشتر از ۱۲ ساعت باشد...بعد از ۱۶ آوریل ۱۹۹۹ میلادی: بعد از مقارنه، غروب ماه بعد از غروب خورشید در شهر مکه باشد (ام القراء) گفتنی است در ۸۵ درصد مواقع، روز اول ماه، قبل از رؤیت خواهد بود.
ب ـ معیار مصر: در مناطق غربی مصر، زمان غروب خورشید بعد از مقارنه بوده و مدت مکث ماه حداقل پنج دقیقه باشد.
ج ـ معیار مابینز: سن هلال حداقل ۸ ساعت، ارتفاع ماه حداقل ۲ درجه و جدایی زاویهای ماه از خورشید حداقل ۳ درجه باشد. (کشورهای مالزی، سنگاپور، اندونزی و برونئی)
د ـ معیار کامل نجومی: بر اساس پارامترهای مختلف ماه، در لحظه غروب خورشید هلال شرایط رؤیت را داشته باشد (کشورهای ایران، الجزایر و تونس)
معیار لیبی: در شرقیترین مناطق کشور لیبی، زمان مقارنه قبل از طلوع خورشید باشد.
رؤیت هلال ومحاسبات نجومی
اگر محاسبات نجومی امکان دیدن هلال را معتبر و قطعی بشناسد، رؤیت هلال ملاک است. محاسبات تنها برای جلوگیری از اشتباه و خطای دید استفاده میشود (دفتر مقام معظم رهبری آیت الله خامنهای، علماء اسلام، سازمانهای نجومی کشورهای گویانا، ترینیداد و توباگو)
بدون ملاک ومعیار
بعضی کشورها هیچ ملاکی ندارند و هر سال روش تعیین اول ماه آنها عوض میشود مانند کشور نیجریه
متابعت از دیگر کشورها
الف ـ متابعت از کشور عربستان:
کشورهای قطر، کویت، امارات، عمان، یمن، بحرین، سوریه، لبنان، ترکیه، افغانستان و..
ب ـ متابعت کشورهای کوچک از کشورهای بزرگ همسایه (نیوزیلند از استرالیا، سورینام از گویانا)
ج-متابعت از کشورهای مسلمان تابعه (اکثر کشورهای اروپایی و حوزه دریای بالتیک وایسلند)
پیش بینی وضعیت هلال ماه مبارک رمضان و شوال ۱۴۳۲ توسط مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی نجومی حضرت آیت الله العظمی سیستانی (مدظله)
چند سایت اینترنتی راجع به روئیت هلال
پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبریhttp://farsi.khamenei.ir/
مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی نجومی http://nojumi.org/
ماه نوhttp://www.newmoon.ir/
هفت آسمانhttp://www.haftaseman.ir/
گروه غیر حرفهای روئیت هلال http://www.ugcs.ir/
