فرهنگ مصادیق:استعاذه چیست ؟ اقسام آن کدامست ؟
محتویات
استعاذه چیست ؟
استعاذه به معنای استجاره و پناه گرفتن است. و در اصطلاح دینی پناه گرفتن از شرّ ابلیس و جنودش و خواهشهای نفسانی که انسان را دعوت به انجام معصیت و ترک واجب الهی مینماید که نتیجه اش حفظ مقام انسانی و درجات معنوی و رشد و تکامل و ممانعت از سقوط آدمی به درجه حیوانیت و بلکه پست تر است .
استعاذه و پناه خواستن از خدای متعال نشان ترس و فرار مذموم نیست بلکه فرار از غیر دوست به سوی دوست و رجوع به حقّ از غیر حقّ است و نتیجه اش قرب به محبوب و خداوند متعال است .
استعاذه در حقیقت مقاومت در برابر وساوس شیاطین جنی و انسی و هوای نفس است که دائم آدمی را به سوی عصیان و نافرمانبرداری خدای متعال دعوت مینمایند .
صاحبان استعاذه، ممدوح خدای متعال بوده و دارای فضل و کمال و رتبهای عالی در پیشگاه خداوند هستند .
انواع استعاذه
قولی (زبانی) مانند
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم - پناه میبرم به خدای متعال از [ شرّ و وسوسه ] شیطان رانده شده از درگاه خدا .
اعوذ بالله القوی من الشیطان الغوی - پناه میبرم به خداوند توانا و قدرتمند از شیطان اغواگر .(فرازی از دعای امیرالمؤمنین علیه السلام )
فعلی ( عملی )
نمونههای تاریخی بسیاری در منابع مکتوب اسلامی ثبت و ضبط شده است .
مانند فرار حضرت یوسف نبی علیه السلام از خواهش نفسانی یک زن دعوت کننده به گناه و یا فرار حضرت حرّ در آخرین ساعات عمرش از سپاه یزید و کفر به سوی سپاه ایمان و امام حسین علیه السلام .
اقسام استعاذه کننده گان
استعاذه عوام
اینان چون در معرض تیر مستقیم شیطان هستند از وسوسه او به خداوند قادر متعال پناه میبرند .
استعاذه خواص و انبیا و اولیای الهی
اینان در معرض ترکشهای شیطان هستند و لذا از احوال او به سوی خدای متعال پناهنده میشوند و خود را نجات میدهند . ترکشهایی نظیر صفت عجب و کبر و .... .
استعاذه اهل بیت علیهم السلام
این بزرگواران به خاطر مقام عصمت در منطقه امن الهی قرار دارند و شیاطین قدرت رویارویی و وسوسه حضرات را ندارند و لذا استعاذه این عزیزان از سخط و ناخشنودی خدای متعال به خود وجود خدای متعال است .
اعوذ برضاک من سخطک - بار خدایا از سخط و ناخشنودیت به رضایت پناه میآوریم .
اعوذ بعفوک من عقابک - بار الها از از عقابت به سوی عفوت پناه میآوریم .
اقسام استعاذه
اگر متون دینی اهل اسلام اعم از کتاب خدا و احادیث و ادعیه ی حضرات اهل بیت سلام الله علیهم را جستجو نماییم استعاذات تقریباَ به این تقسیم بندی کلّی خواهد بود :
۱ - استعاذه از وساوس و همزات شیاطین جنی و انسی .
۲ - استعاذه از رذائل اخلاقی خود و دیگران . مانند : ریا - اخلاق بد - هیجان حرص - همسایه بد - همسر بد - فرزند ناصالح .
۳ - استعاذه از انواع گناهان .
۴ - استعاذه از تبعات و عوارض گناهان .
۵ - استعاذه از انسانهای شرور . مانند :دشمن و سلاطین جور و ظلمه - سارق
۶ - استعاذه از بیماریها و مرض .
۷ - استعاذه از شر حیوانات ضرر رساننده .
۸ - استعاذه از سحر و جادو و امور باطله .
۹ - استعاذه از غم و اندوه و عوامل آن .
۱۰ - استعاذه از بلایا و آفات طبیعی و هر آن چه که موجب خوف و ترس است. مانند: آتش سوزی - نابودی و انهدام - غرق شدن
برخی حکمتهای متبادر به ذهن در استعاذه ( پناه بردن ) به خدای متعال:
۱ - بر طرف کردن موانع کمال آدمی .
۲ - بر طرف کردن موانع حیات آدمی .
۳ - آگاهی بخشی و شناخت.
۴ - عبادت خدای متعال و ایجاد فرصت بندگی.
۵ - تقویت اعتقادات توحیدی.
اوقات استعاذه (پناه بردن به خداوند )
هنگام آغاز قرائت قرآن کریم :
قال الله تعالی: «فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ».[۱]
پس چون قرآن مى خوانى از شيطان مطرود به خدا پناه بر.
تفسیر العیاشی عن الحلبی عن الصادق سلام الله علیه: سَأَلْتُهُ عَنِ التَّعَوُّذِ مِنَ الشَّيْطَانِ عِنْدَ كُلِّ سُورَةٍ نَفْتَحُهَا فَقَالَ ؟
قال: نعم، فَتَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم .[۲]
تفسیر عیاشی به نقل از حلبی: از امام صادق سلام الله علیه پرسیدم: آیا هر وقت تلاوت سورهای را آغاز میکنیم، از شیطان به خدا پناه ببریم ؟
فرمود: آری، از شیطان رانده شده به خدا پناه ببر .
حکمت استعاذه ( پناه بردن به خداوند )
هنگام قرائت قرآن کریم چیست؟
حکمت این استعاذه به زبان استعاذه از امام صادق سلام الله علیه در فرازی از دعای هنگام قرائت قرآن آمده است :
قال الصادق سلام الله علیه: « ......اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ مِنَ الشِّقْوَهِ فِی حَمْلِهِ وَ الْعَمَی عَنْ عَمَلِهِ وَ الْجَوْرِ عَنْ حُکْمِهِ وَ الْعُلُوِّ عَنْ قَصْدِهِ وَ التَّقْصِیرِ دُونَ حَقِّه .... »
بار خدایا! پناه میبریم به تو از شقاوت در حمل آن (قرآن) و چشم پوشیدن از عمل به آن، و انحراف از حکم آن و دور شدن از راه آن و کوتاهی کردن در حق آن.
« .....اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ مِنْ تَخَلُّفِهِ فِی قُلُوبِنَا وَ تَوَسُّدِهِ عِنْدَ رُقَادِنَا وَ نَبْذِهِ وَرَاءَ ظُهُورِنَا وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ قَسَاوَهِ قُلُوبِنَا لِمَا بِهِ وَعَظْتَنَا...» .[۳]
بار خدایا ! پناه میبریم به تو از غایب بودن آن (قرآن) در دل هایمان و بالش سرمان قرار دادن آن و افکندن آن در پشت سرمان و پناه میبریم به تو از سخت دلی (و متأثر نشدن) در برابر اندرزهایی که به ما دادهای .
بیانی دیگر از امام صادق سلام الله علیه در حکمت استعاذه قبل از قرائت قرآن
قال جعفر الصادق سلام الله علیه: « انه لا بد قبل القرائه من التعوذ و اما سائر الطاعات فانه لایتعوذ فیها و الحکمه فیه: ان العبد قد ینجس لسانه بالکذب و االغیبه و النمیمه، فامر الله تعالی العبد بالتعوذ لیصیر لسانه طاهراَ فیقرأ بلسان طاهر کلاماَ انزل من رب طیب طاهر».[۴]
امام صادق سلام الله علیه فرمودند: پیش از قرائت [ قرآن]، باید به خدا پناه برد ولی در دیگر عبادات، پناه بردن به خدا لازم نیست و حکمتش هم این است که بنده با دروغ گفتن و غیبت کردن و سخن چینی، زبانش نجس (آلوده) میشود از این رو، خدای متعال بنده را به پناه بردن به او فرمان داده است تا زبانش طاهر گردد و گفتاری را که از سوی خدواندی پاک و طاهر فرود آمده است، با زبانی پاک قرائت کند.
آنچه که در استعاذه دارای اهمیت میباشد این است که باید کوشید تا این کلمه در زبان، در موقع غفلت یا بر سبیل عادت جاری نشود. بلکه شخص چنان باشد که میخواهد از دشمنی که او را بکشد، بگریزید و به کسی که میداند که او را نجات میدهد، پناه ببرد.
حقیقت استعاذه بی ترکِ شهوات و لذات و ارتکاب انواع مجاهدات به کس روی ننماید و تا استعاذه قولی با فعلی جمع نگردد و دل با تمامیِ جوارح و ارکان بر وفقِ زبان، استعاذه نکند، هیچ نتیجهای بر آن مترتّب نشود.
آیه ۳۶ سوره فصلت اشاره به این معنا دارد که استعاذه زبانی به تنهایی فایده نداشته و آن چه موثر است درحقیقت استعاذه قلبی میباشد.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ در روایتی میفرماید: «اَغْلِقُوا اَبْوابِ الْمَعْصِیَهِ بِالاِْستِعاذَهِ وَ افْتَحُوا اَبْواب َالطّاعَهِ بِالتَّسمِیَهِ».[۵]
درهای معصیت را با استعاذه ببندید و درهای اطاعت را با تسمیه (بسم الله الرحمن الرحیم) باز کنید.
پس بایداین حقیقت، یعنی استعاذه به خدا را در دل خود بیابیم، نه اینکه به زبان بگوییم: (اعوذ بالله من الشیطان الرجیم ) و این استعاذه زبانی و امثال آن سبب و مقدمه برای ایجاد آن حالت نفسانی است که اثرات مثبت آن در اعمال ورفتار انسان نمایان میشود.
خداوند در قرآن در آیه ۲۰۱ سوره «اعراف» میفرماید: «إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ؛
در حقيقت كسانى كه [از خدا] پروا دارند چون وسوسه اى از جانب شيطان بديشان رسد [خدا را] به ياد آورند و بناگاه بينا شوند».
پناه بردن به خدا هنگام وسوسه شیطان، راه پارسایان است و خدا آنان را کفایت و کید شیطان را از ایشان دفع میکند.
اوقات استعاذه (پناه بردن به خداوند )
هنگام قرائت آیات عذاب
قال الصادق سلام الله علیه: « إِذَا مَرَرْتَ بِآيَةٍ فِيهَا ذِكْرُ الْجَنَّةِ فَاسْأَلِ اللَّهَ الْجَنَّةَ- وَ إِذَا مَرَرْتَ بِآيَةٍ فِيهَا ذِكْرُ النَّارِ فَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ النَّار»[۶]
حضرت فرمودند: هرگاه بر آیهای گذشتی که در آن از بهشت یاد شده است، از خداوند بهشت را بخواه و هر گاه بر آیهای گذشتی که در آن از آتش یاد شده است، پس از آتش [دوزخ] به خدا پناه ببر .
قال الصادق سلام الله علیه: فی قوله تعالی: «یتلونه حق تلاوته»: ان حق تلاوته هو الوقوف عند ذکر الجنه و النار ، یسأل فی الاولی و یستعیذ من الاخری».[۷]
حضرت درباره ی کلام خدا که «آن را چنان که حق تلاوت آن است تلاوت کنید» فرمودند: حق تلاوت آن[قرآن]، درنگ کردن در هنگام یاد شدن از بهشت و آتش است. در اولی (یاد شدن از بهشت)، [آن را ] از خدا بخواهد و از دومی (آتش) به خدا پناه ببرد .
