فرهنگ مصادیق:ارائه علم زکات علم است
محتویات
مقدمه
امام جمعه هامبورگ:
هیچگاه نباید در ارائه علم زکات علم است، بخل ورزید.
امام جمعه هامبورگ گفت: یک استاد الهی در حقیقت خزانه دار دیگران است و باید برای تقسیم آن با گشاده روئی و مهرورزی کار خود را انجام دهد و هیچگاه نباید در ارائه علم که زکات علم است، بخل ورزد.
به گزارش خبرگزاری مهر، متن سخنرانی امام جمعه هامبورگ در نماز جمعه این هفته برای علاقه مندان در پی میآید:
یکی دیگر از موضوعات اخلاقی ـ تربیتی، که امام سجاد(ع) در ادامهٔ مباحث حقوقی خود به آن پرداخته ¬اند، حق شاگرد است. در ابتدا، توجّه به این نکته ضروری است که اسلام بر تحصیل علم و دانش تأکید فراوان میکند تا آدمی در جهل و نادانی زندگی نکند؛ زیرا در طول تاریخ جهل اساس تمام بدبختیها بوده و بسیاری از دشمنیها به واسطه همین جهل و نادانی شکل گرفته است. همچنین انحراف در روابط انسانی به واسطهٔ جهالتها و نادانیها می¬ باشد. از این رو برای نجات بشر باید به سوی علم و دانش حرکت نمود، تا هر کسی به وظیفه خود به شکل صحیح آشنا گردد.
حق دانش آموز و دانشجو
در مسیر دانش اندوزی برخی آداب وجود دارد که دانستن آنها مهم و ضروری است. لذا امام سجاد(ع) در میان مباحث اخلاقی که بیان فرموده اند، در فرازی از آن به حق شاگرد اشاره کرده و میفرمایند:
«وَ أَمَّا حَقُ رَعِیَّتِکَ بِالْعِلْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَکَ لَهُمْ فِیمَا آتَاکَ مِنَ الْعِلْمِ وَ وَلَّاکَ مِنْ خِزَانَةِ الْحِکْمَةِ فَإِنْ أَحْسَنْتَ فِیمَا وَلَّاکَ اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ وَ قُمْتَ بِهِ لَهُمْ مَقَامَ الْخَازِنِ الشَّفِیقِ النَّاصِحِ لِمَوْلَاهُ فِی عَبِیدِهِ الصَّابِرِ الْمُحْتَسِبِ الَّذِی إِذَا رَأَی ذَا حَاجَةٍ أَخْرَجَ لَهُ مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِی فِی یَدَیْهِ کُنْتَ رَاشِداً وَ کُنْتَ لِذَلِکَ آمِلًا مُعْتَقِداً وَ إِلَّا کُنْتَ لَهُ خَائِناً وَ لِخَلْقِهِ ظَالِماً وَ لِسَلَبِهِ وَ عِزِّهِ مُتَعَرِّضا؛ اما حق شاگرد و دانشجو بر عالم آنست که بداند خداوند متعال او را امام و راهنما قرار داده است به جهت علمی که به او عطا نموده است و کلید خزانه حکمت را به دست او داده است؛ پس اگر با آنها که نمیدانند احسان و نیکی نمود و از علمی که خداوند به او عطا نموده با مهربانی به آنها آموخت و در نصیحت و راهنمائی آنان بـا صبر و حوصلـه قدم برداشت؛ و برای نجات جامعه از جهـل و نادانی؛ از خزانهٔ علمی که خدا در اختیار او گذاشته است انفاق کرد؛ ایـن عالم ومعلم هدایت شده و هدایت گر است و از روی اعتقاد و ایمان؛ خدمتکار جامعه انسانی است.
اما اگر از آنچه میداند انفاق نکند و علم خود را از دیگران دریغ بدارد؛ خیانتکار بوده و نسبت به خلق خداوند ظالم محسوب میگردد. »[۱]
در شرح این عبارت باید توجّه داشت که استاد و معلم میتواند نقشی حیاتی در زندگی دانشجو ایفا کند و میتواند مسیر زندگی دانش آموز را تغییر دهد. از اینرو استاد باید به تدریج آداب و اخلاق پسندیده را آموزش دهد و دانشجو را با مسائل مختلف آشنا سازد. استاد باید اهمیت، فضیلت و جایگاه و مقام علم را برای طالب علم، روشن سازد و هر آنچه را که برای خود به عنوان یک الگو میپسندد، به شاگردانش تعلیم دهد و آنان را به آراستگی نسبت به فضایل و اجتناب از رذایل دعوت نماید. استاد نباید هیچگاه به خاطر داشتن علم بر دانشجو فخرفروشی ورزد و صفاتی چون عُجب، تکبر و خود برتربینی را به هیچ وجه نباید در خود داشته باشد؛ زیرا داشتن چنین صفاتی برای استاد تأثیرات بسیار منفی را برای شاگردان به جا خواهد گذاشت. لذا نقش یک استاد به نوعی پدری کردن بر شاگردان است، به گونهای که در هر بخشی از زندگی آنها میتواند نقش تربیتی داشته باشد. مثلا از آنها دلجوئی نماید، زمانی که مریض هستند به عیادت آنها برود و اگر نیازی داشته باشند در تأمین آن کوشا باشد.
دوری استاد و معلّم از رذایل اخلاقی
امام سجاد(ع) ضمن اهمیت دادن به مقام استادی، یکی از نعمتهای خدای سبحان را دادن علم و حکمت به استاد می¬ داند؛ زیرا هیچکس ذاتاً عالم و دانشمند نیست بلکه این استعدادی است که خدای متعال به آدمی داده و باعث شده او به چنین جایگاهی برسد. چنین نگاهی باعث میشود که هیچگاه غرور علمی استاد را نگیرد و بر دیگران فخر نفروشد. یک استاد الهی در حقیقت خزانه دار دیگران است؛ و باید برای تقسیم آن با گشاده روئی، مهربانی و مهرورزی کار خود را انجام دهد و هیچگاه نباید در ارائه علم (که زکات علم دانسته شده است) بخل ورزد. بلکه باید اندوختهها و دارائیهای خود را به نحو شایسته توزیع کند. استاد باید بداند با آموزش دیگران هیچگاه از او چیزی کاسته نمیشود، بلکه هرچه در تعلیم بیشتر تلاش کند و اخلاص داشته باشد، خود بهرهای بیشتر میبرد. همچنین باید بداند که اگر از انجام وظیفه کوتاهی کند، بلکه به یک معنا او خیانت کار خواهد بود و فردای قیامت مورد مواخذه خواهد بود؛ زیرا علم امانتی در نزد وی بوده که به شایستگان تحویل نداده و حق آنها را اداء نکرده است.
معلمی میراث انبیاء الهی
استاد در مسیر آموزش باید با شیوههای مناسب به وظیفه خود عمل کند تا آثار و نتائج آنرا در جامعه مشاهده نماید. استاد باید بداند در جایگاه بزرگی قرار گرفته است؛ چراکه او میتواند سِمَت «وارث پیامبران» بودن را دریافت کند. به همین جهت انتظارات زیادی از او وجود دارد. از جمله آنکه به علم خود عامل و ملتزم باشد؛ چراکه خدای تعالی در قرآن کریم در این خصوص میفرماید: «أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ؛[۲] چگونه مردم را به نیکی فرمان میدهید و خودتان را از یاد میبرید». همچنین استاد بایستی هرگاه دل و ذهن آمادهای را یافت، در آموزش دریغ نورزد؛ چنانکه امام باقر(ع) فرمودند: «زَکَاةُ الْعِلْمِ أَنْ تُعَلِّمَهُ عِبَادَ اللَّهِ؛ زکات علم، تعلیم آن به بندگان پروردگار است».[۳]
نقش استاد و معلم در تعلیم و تربیت
استاد با نقش تعلیمی و تربیتی خود و رعایت آداب هنگام ورود به جلسهٔ درس، و برقراری ارتباط با شاگردان و داشتن وقار و انگیزه، و پاسخ به پرسشهای آنها میتواند فضای با نشاطی را در عرصهٔ آموزش پدید آورد. نقش تعلیمی و تربیتی در جامعهٔ بشری آنقدر زیاد است که استادان میتوانند جامعهای را از جهل و نادانی و تاریکی نجات دهند و امنیت و آرامش و عقلانیت و معنویت را در جامعه بشری بسترسازی نمایند. جامعهٔ دانش محور و خردورز تلاش میکند همه امور زندگی را با اسلوب علمی و معرفتی پیش ببرد و بهترین راه را برای خود و دیگران برگزیند. به همین جهت علماء و دانشمندان همواره در طول تاریخ به عنوان خواصّ جامعه، نقش آفرین و کارساز بوده و بصیرت و آگاهی را، در شناخت حقوق آحاد جامعه زمینه سازی نمودهاند.
از اینرو یکی از ویژگیهای جامعه آرمانی و مدینه فاضله، رشد علم و معرفت در جامعه است.
