فرهنگ مصادیق:احسان به والدین تا چه حد لازم است؟ عاق والدین کیست؟

احسان به والدین تا چه حد لازم است؟ عاق والدین کیست؟

احسان به پدر و مادر

احسان به پدر و مادر امری است که عقل و شرع بر ضرورت آن تصریح نموده است. از نظر عقل شکر منعم یعنی قدردانی و تشکر از کسی که نعمتی به انسان رسانده، لازم است. با توجه به اینکه پدر و مادر سمبل نیکی و احسان به فرزند هستند و از جان و مال خود برای پرورش او مایه گذارده‌اند، سزاوارترین انسان‌ها برای احترام و قدردانی‌اند و بهترین احترام و قدرشناسی، محبت و اطاعت از آن‌ها است. نقشی که پدر و مادر در به وجود آمدن فرزند خود دارند، به هیچ وجه برای فرزند نسبت به پدر و مادر جبران‌پذیر نیست. کدام حق بالاتر از حق حیات؟
امام زین العابدین (علیه‌السلام) می‌فرماید: «حق مادرت آن است که بدانی او به گونه‌ای تو را حمل کرد که هیچ کس فردی را چنین حمل نکرده و چنان ثمره‌ای از قلبش را به تو داده است که هیچ کس به کسی نمی‌دهد. او با وجود گرسنگی تو را سیر نمود و با وجود تشنگی تو را سیراب کرد و تو را پوشاند، در حالی که خود برهنه بود... تو نمی‌توانی سپاس را به جای آری، مگر به یاری و توفیق الهی».
اما دلیل شرع، آیات و روایات فراوانی است که بر ضرورت نیکی به پدر و مادر تأکید دارد.
اهمیت احترام به پدر و مادر و نیکی کردن به آن‌ها در سطحی است که قرآن کریم در ۹ مورد از آن سخن آورده است. در سه جا، احسان به پدر و مادر را در کنار توحید و یکتاپرستی ذکر می‌کند مثلاً در آیه ۳۶ سوره نساء می‌فرماید: «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا؛ و خدا را بپرستيد و چيزى را با او شريك مگردانيد و به پدر و مادر احسان كنيد»
علامه طباطبایی در تفسیر آیه می‌گوید: «معلوم می‌شود مسئله احسان به پدر و مادر بعد از مسئله توحید، واجب‌ترین واجبات است، هم چنان که مسئله عقوق (نفرین) بعد از شرک ورزیدن به خدا از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است، به همین جهت این مسئله را بعد از توحید و قبل از سایر احکام اسم برده، نه تنها در این آیات چنین کرده، بلکه در موارد متعددی از کلام خود همین ترتیب را به کار بسته است».
هم‌چنین خداوند در سه آیه دیگر، احسان به پدر و مادر را به عنوان وصیت الهی مطرح می‌کند مانند آیه ۸ سوره عنکبوت که می‌فرماید: «وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا؛ و انسان را سفارش كرده‏ ايم كه به پدر و مادرش نيكى كند».
نیز در سه مورد، تکریم و نیکی به پدر و مادر را از زبان پیامبران الهی (علیهم السلام) نقل می‌کند. که از آن جمله آیه ۴۱ سوره ابراهیم است: «رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوَالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ. پروردگارا روزى كه حساب برپا مى ‏شود بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشاى»

وظایف و مسؤولیت‌های فرزندان

۱. اطاعت و فرمان‌برداری از پدر و مادر.
۲. نیکی و احسان و خدمت به پدر و مادر.
۳. سخن رنجش آور به پدر و مادر نگفتن.
۴. بر سر والدین داد و فریاد نکردن (بلکه با آن‌ها با سخن نیکو صحبت نمودن).
۵. بال تواضع و فروتنی را برای والدین، فرو آوردن.
۶. حتی المقدور نیازهای والدین را برآوردن.
۷. احترام والدین را نگه داشتن که در زیر به مواردی از آن اشاره می‌شود:
أ) جلو والدین، پاهایش را دراز نکند.
ب) در مناسبت‌های مختلف مثل روز مادر یا روز پدر، هدیه به آن‌ها بدهد.
ج) از شوخی‌های نابجا و زدن حرف‌های زشت پیش آن‌ها پرهیز کند.
د) در حق آن‌ها و برای سلامتی آن‌ها دعا کند.
ه) در کارهای خانه به آن‌ها کمک کند.

حق پدر در کلام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم

رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) دربارهٔ حق پدر بر فرزند فرمود: ۱- پدر را با اسم صدا نزند. ۲- پیش رویش راه نرود. ۳- قبل از او ننشیند. ۴- به پدر ناسزا نگوید.
حضرت زهرا (علیها السلام) در مورد فلسفه‏ احسان به والدین می‌فرماید: «خدا نیکی به پدر و مادر را لازم کرد برای اینکه شما را از غضب خود مصون بدارد».
هر چند پدر و مادر رفتار صحیحی با فرزند نداشته باشند، فرزند موظف به گرامیداشت والدین و کسب رضایت آنان است و نمی‌تواند مقابله به مثل نماید. فردی نزد پیامبر (صلی‌الله علیه و آله و سلم) آمد و گفت: پدر و مادری دارم که با آن‌ها رابطه خوبی دارم، ولی آن‌ها مرا با حرف و طرز برخوردشان می‌آزارند. پاسخ آنان را نمی‌دهم، ولی می‌خواهم آنان را ترک کنم و مدتی نزدشان نروم. حضرت فرمود: در این صورت خداوند تو را فراموش خواهد کرد. مرد عرض کرد: پس چه کنم؟ حضرت فرمود: به کسی که تو را محروم ساخت، ببخشای و با کسی که با تو قطع رابطه کرد، پیوند برقرار کن و از کسی که به تو ستم کرد، درگذر. اگر چنین کنی، خداوند سبحان پشتیبان تو خواهد بود.
اگر پدر و مادر در حق فرزند کوتاهی کنند و ظلمی انجام دهند، سبب نمی‌شود که فرزند هم دربارهٔ آنان به وظیفه‌اش عمل نکند.
امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرماید: «سه چیز است که خداوند دربارهٔ آن‌ها برای مخالفت رخصت نفرموده است: رد امانت به نیکوکار و بدکردار، وفا به پیمان نسبت به نیکوکار و بدکردار، خوش‌رفتاری با پدر و مادر، نیکوکار باشند یا بدکردار».
از این روایت و روایات دیگر استفاده می‌شود که والدین چه مؤمن باشند و چه کافر، چه نیکوکار و چه معصیت‌کار باید مورداحترام قرار گیرند.
امام رضا (علیه‌السلام) می‌فرماید: «نیکی به والدین واجب است گرچه مشرک باشند، ولی در معصیت خدا نباید آنان را اطاعت کرد».
بنابراین، نیکی و احسان به پدر و مادر و فراهم کردن خشنودی آنان حتی اگر کافر باشند لازم است و سعادت دنیا و آخرت را به همراه می‌آورد، چنان که امام صادق (علیه‌السلام) به جوان نومسلمان، در حق مادر مسیحی‌اش توصیه فرمود.
قرآن مجید تنها در یک مورد مخالفت با پدر و مادر را جایز دانسته و آن صورتی است که پدر و مادر فرزند را به شرک فراخوانند، ولی در سایر موارد به رفتار پسندیده توصیه نموده است.
مهر و مودت به والدین به دوران حیات آن‌ها اختصاصی ندارد بلکه باید پس از فوت آن‌ها نیز ادامه داشته باشد.
امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرماید: «بنده‌ای در حال حیات پدر و مادرش به آن‌ها نیکوکار است، ولی پس از مرگ آن‌ها را فراموش می‌کند و بدهی ایشان را نمی‌پردازد و برای آن‌ها طلب رحمت نمی‌کند. خداوند او را جزء عاق والدین ثبت می‌نماید اما بنده دیگری در حال حیات عاق والدین است ولی پس از مرگ با دعا و استغفار آن‌ها را یاد می‌کند، خداوند او را نیکی کننده به والدین ثبت خواهد فرمود».
بی‌توجهی به این امر مهم و بی‌احترامی به پدر و مادر و نافرمانی از آنان که از آن به عاق والدین تعبیر می‌شود از گناهان کبیره محسوب می‌شود تا جایی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آن را در ردیف شرک به خدا از بزرگ‌ترین گناهان قرار داده است.
قرآن مجید در مورد نافرمانی از والدین می‌فرماید: «پروردگارت فرمان داده که تنها او را بپرستید و نسبت به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه یکی از این دو یا هر دو نزد تو به سن پیری برسند، بر آن‌ها فریاد مزن و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آن‌ها بگو و بال‌های تواضع خود را در برابرشان از محبت و لطف فرود آر»
امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «اگر چیزی کم‌تر از "اُف" بود، خداوند از آن منع می‌فرمود و این کلمه از پست‌ترین عقوق و نافرمانی است، حتی نگاه تند به پدر و مادر کردن از اقسام عاق شدن است».
در روایت دیگر یکی از مصادیق عاق والدین، اندوهگین کردن آن‌ها ذکر شده است؛ امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «کسی که پدر و مادرش را محزون کند، نافرمانی آن‌ها را کرده است».
علامه مجلسی می‌گوید: «عقوق والدین به این است که فرزند حرمت آن‌ها را رعایت نکند و بی ادبی نماید و آن‌ها را با گفتار یا رفتاری برنجاند و آزار و اذیت کند و در چیزهایی که عقلاً و شرعاً مانعی ندارد، از آن‌ها نافرمانی نماید و این عقوق گناه کبیره است».
از روایات استفاده می‌شود که قطع ارتباط یا برخورد خشم‌آلود با ارحام و خویشان به‌خصوص پدر و مادر کم‌ترین اثرش در دنیا این است که باعث فقر شدید و گرفتار شدن به اذیت اشرار، کوتاه شدن عمر و بروز مرگ ناگهانی و نابهنگام می‌شود. در آخرت چنان از رحمت الهی دور می‌گردد که بوی بهشت (که از مسافت هزار سال راه به مشام می‌رسد) به مشام چند گروه از جمله عاق والدین یا کسی که با ارحام قطع رابطه کند، نخواهد رسید
اما این گناه مانند گناهان دیگر قابل بخشش است. اگر والدین زنده هستند، می‌توان با عذرخواهی و احسان، گناه گذشته را جبران کرد و اگر از دنیا رفته‌اند، با طلب مغفرت و دادن خیرات و صدقات می‌توان رضایت آن‌ها را جلب کرد. در این صورت اثر وضعی گناه از بین خواهد رفت.
فرزندان نیز بر پدر و مادر حق دارند. والدین و فرزندان دارای حقوقی متقابل می‌باشند که بخشی از آن در بیان مبارک امام علی (علیه‌السلام) آمده است: «ان للولد علی الوالد حقا و ان للوالد علی الولد حقا فحق الوالد علی الولد ان یطیعه فی کل شیء الا فی معصیة الله سبحانه و حق الولد علی الوالد ان یحسن اسمه و یحسن ادبه و یعلمه القرآن؛ فرزند را بر پدر و پدر را بر فرزند حقی است؛ پس حق پدر بر فرزند آن است که پدر را در هر کاری جز معصیت خدا اطاعت کند اما حق فرزند بر پدر سه چیز است: ۱- برای او نام نیک انتخاب کند. ۲- خوب تربیتش کند. ۳- و قرآن تعلیم دهد».

پانویس

منبع: سایت مرکز پاسخگویی به سوالات دینی - تاریخ برداشت:1395/02/23

بازگشت به احسان به والدین