فرهنگ مصادیق:احادیث و آیات درباره امر به معروف و نهی از منکر

احادیث وآیات درباره امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر

قرآن

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛ و بايد از ميان شما گروهى [مردم را] به نيكى دعوت كنند و به كار شايسته وادارند و از زشتى بازدارند و آنان همان رستگارانند.
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ؛ شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم پديدار شده‏ ايد به كار پسنديده فرمان مى‏ دهيد و از كار ناپسند بازمى داريد و به خدا ايمان داريد و اگر اهل كتاب ايمان آورده بودند قطعا برايشان بهتر بود برخى از آنان مؤمنند و[لى] بيشترشان نافرمانند.
يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ؛ اى پسرك من نماز را برپا دار و به كار پسنديده وادار و از كار ناپسند باز دار و بر آسيبى كه بر تو وارد آمده است‏ شكيبا باش اين [حاكى] از عزم [و اراده تو در] امور است
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ و مردان و زنان با ايمان دوستان يكديگرند كه به كارهاى پسنديده وا مى دارند و از كارهاى ناپسند باز مى دارند.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: مَن أمَرَ بِالمَعروفِ و نَهی عَنِ المُنکَرِ فهُوَ خَلیفَهُ الله فی الأرضِ و خَلیفَةُ رَسولِهِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر که امر به معروف و نهی از منکر کند، او جانشین خدا در زمین و جانشین رسول اوست. مستدرک الوسائل: ۱۲/۱۷۹/۱۳۸۱۷.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: غایَـهُ الدِّینِ الأمرُ بِالمَعروفِ و النَّهیُ عَنِ المُنکَرِ و إقامَهُ الحُدودِ. امام علی علیه السلام: نهایت دین، امر به معروف و نهی از منکر و بر پا داشتن حدود [الهی] است. غرر الحکم: ۶۳۷۳.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: قِوامُ الشَّریعَهِ الأمرُ بِالمَعروفِ و النَّهیُ عَنِ المُنکَرِ و إقامَهُ الحُدودِ. امام علی علیه السلام: قوام شریعت به امر به معروف و نهی از منکر و بر پاداشتن حدود [الهی] است. غرر الحکم: ۶۸۱۷.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: (فی وَصِیَّتِه لِمُحَمَّدِ بنِ الحَنَفیَّهِ) وَ أمُرْ بِالمَعروفِ تَکُنْ مِن أهلِهِ؛ فإنَّ استِتمامَ الاُمورِ عِندَ اللّه ِ تَبارَکَ و تَعالی الأمرُ بِالمَعروفِ و النَّهیُ عَنِ المُنکَرِ. امام علی علیه السلام (در سفارش به محمّد بن حنفیّه) فرمود: به خوبی فرمان ده تا اهل آن باشی؛ زیرا تمامیّت و کمال کارها نزد خداوند تبارک و تعالی امر به معروف و نهی از منکر است. کتاب من لا یحضره الفقیه: ۴/۳۸۷/۵۸۳۴.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: و ما أعمالُ البِرِّ کُلُّها و الجِهادُ فی سَبیلِ اللّه ِ عِندَ الأمرِ بِالمَعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ، إلاّ کَنَفثَهٍ فی بَحرٍ لُجِّیٍّ. امام علی علیه السلام: همه کارهای خوب و جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر نیست مگر همچون آب دهانی که در دریایی ژرف انداخته شود. نهج البلاغه: الحکمه ۳۷۴.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: (لِرَجُلٍ قالَ لَهُ فی وَقعَهِ صِفِّینَ: تَرجِعُ إلی عِراقِکَ و نَرجِعُ إلی شامِنا): لقَد عَرَفتُ أنَّما عَرَضتَ هذا نَصیحَهً و شَفَقَهً ... إنَّ اللّه َ تَبارَکَ و تَعالی لَم یَرضَ مِن أولِیائهِ أن یُعصی فی الأرضِ و هُم سُـکوتٌ مُذعِنـونَ لا یَأمُرونَ بِالمَعروفِ و لا یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ، فوَجَدتُ القِتالَ أهوَنَ عَلَیَّ مِن مُعالَجَهِ الأغلالِ فی جَهَنَّمَ. امام علی علیه السلام (خطاب به مردی که در جنگ صفین به آن حضرت گفت: تو به عراق خود برگرد و ما به شاممان بر می‌گردیم) فرمود: می دانم که این سخن تو از روی خیرخواهی و دلسوزی است... خداوند تبارک و تعالی راضی نمی شود که در زمین نافرمانی شود و دوستان او خاموش بنشینند و دم بر نیاورند و امر به معروف و نهی از منکر نکنند. بنا بر این، من جنگیدن را آسانتر ازکند و زنجیرهای دوزخ یافتم. وقعه صفّین: ۴۷۴
الامام علی علیه السلام (فی قولِهِ تَعالی: و اصْبِرْ عَلی ما أصابَکَ): مِنَ المَشَقَّهِ و الأذی فی الأمرِ بِالمعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ. امام علی علیه السلام (درباره آیه «و در برابر هر آن چه به تو می رسد صبر کن { لقمان آیه ۱۷ }) فرمود: مقصود سختیها و آزارهایی است که در راه امر به معروف و نهی از منکر به انسان می رسد. مجمع البیان: ۸/۵۰۰.
الإمامُ الباقرُ علیه السلام: الأمرُ بِالمَعروفِ و النَّهیُ عَنِ المُنکَرِ خُلُقانِ مِن خُلُقِ اللّه ِ عَزَّ و جلَّ، فمَن نَصَرَهُما أعزَّهُ اللّه ُ و مَن خَذَلَهُما خَذَلَهُ اللّه ُ عَزَّ و جلَّ. امام باقر علیه السلام: امر به معروف و نهی از منکر دو خوی از خوهای خداوند عزّوجلّ هستند. هر که آنها را یاری دهد خداوند عزّتش بخشد و هر که تنهایشان گذارد خداوند عزّو جلّ او را تنها گذارد. الخصال: ۴۲/۳۲.
الإمامُ الباقرُ أو الإمامُ الصّادقُ علیهما السلام: وَیلٌ لِمَن لا یَدینُ اللّه َ بِالأمرِ بِالمَعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَـرِ. امام باقر یا امام صادق علیهما السلام: وای بر کسی که با امر به معروف و نهی از منکر، خدا را دینداری نکند. الزهد للحسین بن سعید: ۱۹/۴۱.

امر به معروف

قرآن

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ؛ بگو پروردگارم به دادگرى فرمان داده است و [اينكه] در هر مسجدى روى خود را مستقيم [به سوى قبله] كنيد و در حالى كه دين خود را براى او خالص گردانيده‏ ايد وى را بخوانيد همان گونه كه شما را پديد آورد [به سوى او] برمى‏ گرديد‏.

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ؛ در حقيقت ‏خدا به دادگرى و نيكوكارى و بخشش به خويشاوندان فرمان مى‏ دهد و از كار زشت و ناپسند و ستم باز مى دارد به شما اندرز مى‏ دهد باشد كه پند گيريد.
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا؛ خدا به شما فرمان مى‏ دهد كه سپرده ‏ها را به صاحبان آنها رد كنيد و چون ميان مردم داورى مى ‏كنيد به عدالت داورى كنيد در حقيقت نيكو چيزى است كه خدا شما را به آن پند مى‏ دهد خدا شنواى بيناست.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: جاءَنی جَبرَئیلُ فقالَ لی: یا أحمدُ، الإسلامُ عَشرَهُ أسهُمٍ: ... السّابِعَهُ: الأمرُ بِالمَعروفِ و هُوَ الوفاءُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای احمد! اسلام ده بخش است... هفتمین بخش آن امر به معروف است و آن [نشانگر] وفاست. علل الشرائع: ۲۴۹/۵.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: الأمرُ بِالمَعروفِ أفضَلُ أعمالِ الخَلقِ. امام علی علیه السلام: امر به معروف برترین کارهای آفریدگان است. غرر الحکم: ۱۹۷۷.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: فمَن أمَرَ بالمَعروفِ شَدَّ ظُهورَ المُؤمِنینَ. امام علی علیه السلام: کسی که امر به معروف کند، مسلمانان را تقویت و پشتیبانی کرده است. نهج البلاغه: الحکمه ۳۱.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: فَرَضَ اللّه ُ ... و الأمرَ بِالمعروفِ مَصلَحَهً لِلعَوامِّ. امام علی علیه السلام: خداوند امر به معروف را برای اصلاح عمومِ مردم واجب فرمود... نهج البلاغه: الحکمه ۲۵۲

نهی از منکر

قرآن

فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ؛ پس چرا از نسلهاى پيش از شما خردمندانى نبودند كه [مردم را] از فساد در زمين باز دارند جز اندكى از كسانى كه از ميان آنان نجاتشان داديم و كسانى كه ستم كردند به دنبال ناز و نعمتى كه در آن بودند رفتند و آنان بزهكار بودند.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ اللّه َ تَبارَکَ و تَعالی لَیُبغِضُ المُؤمِنَ الضَّعیفَ الّذی لا زَبْرَ لَهُ و قالَ: هُوَ الّذی لا یَنهی عَنِ المُنکَرِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند تبارک و تعالی مؤمن ضعیفی را که هیبت و صلابت ندارد دشمن می دارد. آن حضرت فرمود: او کسی است که نهی از منکر نمی کند. معانی الأخبار: ۳۴۴/۱.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا یَنبَغی لِنَفسٍ مُؤمِنَهٍ تَری مَن یَعصی اللّه َ فلا تُنکِرُ عَلَیهِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هیچ انسان مؤمنی را نشاید که ببیند کسی نافرمانی خدا می کند و بر او خرده نگیرد. کنز العمّال: ۵۶۱۴.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: جاءَنی جَبرَئیلُ فقالَ لی: یا أحمدُ، الإسلام عَشرَهُ أسهُمٍ ... الثامِنَهُ: النَّهیُ عَنِ المُنکَرِ و هِیَ الحُجَّهُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای احمد! اسلام ده بخش است... هشتمین بخش آن نهی از منکر است و آن [برای اتمام] حجّت می باشد. علل الشرائع: ۲۴۹/۵.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: ظَهَرَ الفَسادُ فلا مُنکِرٌ مُغیِّرٌ و لا زاجِرٌ مُزدَجِرٌ... امام علی علیه السلام: فساد و تباهی آشکار گشته، اما نه کسی پیدا می شود که اعتراض کند و در صدد تغییرش بر آید و نه کسی که نهی کند و مردم را از آن باز دارد. نهج البلاغه: الخطبه ۱۲۹.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: فَرَضَ اللّه ُ ... النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ رَدْعا لِلسُّـفَهاءِ. امام علی علیه السلام: خداوند... نهی از منکر را برای باز داشتن سبک سران [از زشت کاری] واجب فرمود. نهج البلاغه: الحکمه ۲۵۲.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: و مَن نَهی عَنِ المُنکَرِ أرغَمَ اُنوفَ الکافِرینَ (المُنافِقینَ). امام علی علیه السلام: و هر که نهی از منکر کند، بینی کافران (منافقان) را به خاک مالد. نهج البلاغه: الحکمه ۳۱.
الإمامُ الحسینُ علیه السلام: کانَ یُقالُ: لا تَحِلُّ لِعَینٍ مُؤمِنَهٍ تَرَی اللّه َ یُعصی فتَطرِفُ حتّی یُغَیِّرَهُ. امام حسین علیه السلام: گفته می شد: بر هیچ چشمِِ مؤمنِ به خدا روا نیست که ببیند خدا نافرمانی می شود و خود را فرو بندد مگر آن وضع را تغییر دهد. تنبیه الخواطر: ۲/۱۷۹.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: قالَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله: إنَّ اللّه َ عَزَّ و جلَّ لَیُبْغِضُ المُؤْمِنَ الضَّعیفَ الّذی لا دِینَ لَهُ، فقیلَ لَهُ: و ما المُؤْمِنُ الّذی لا دِینَ لَهُ؟ قالَ: الّذی لا یَنهی عَنِ المُنکَرِ... امام صادق علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند عزّ و جلّ از مؤمن ضعیفی که دین ندارد نفرت دارد. عرض شد: مؤمنی که دین ندارد کیست؟ فرمود: کسی که نهی از منکر نمی کند. الکافی: ۵/۵۹/۱۵.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: إذا رَأی المُنکَرَ فلَم یُنکِرْهُ و هُوَ یَقدِرُ (یَقوی) عَلَیهِ فقَد أحَبَّ أن یُعصَی اللّه ُ و مَن أحَبَّ أن یُعصَی اللّه ُ فقَد بارَزَ اللّه َ بِالعَداوَهِ. امام صادق علیه السلام: هر گاه [کسی] منکر را ببیند و بتواند اعتراض کند و نکند، در واقع دوست داشته است که خدا نافرمانی شود و هر که دوست داشته باشد خدا نافرمانی شود، به دشمنی با خدا برخاسته است. تفسیر العیّاشی: ۱/۳۶۰/۲۵.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: (لِقَومٍ مِن أصحابِهِ ـ): إنَّهُ قَد حَقَّ لی أن آخُذَ البَریءَ مِنکُم بِالسَّقیمِ و کَیفَ لا یحِقُّ لی ذلکَ و أنتُم یَبلُغُکُم عَنِ الرَّجُلِ مِنکُمُ القَبیحُ و لا تُنکِرونَ عَلَیهِ و لا تَهجُرونَهُ و لا تُؤذونَهُ حتّی یَترُکَهُ؟! امام صادق علیه السلام (خطاب به گروهی از اصحاب خود ـ) فرمود: من حقّ دارم بی گناه شما را به سبب گنه کارتان مؤاخذه کنم. چرا حق نداشته باشم، در حالی که وقتی شما از کار زشتِ فردی از افراد خود خبردار می شوید به او اعتراض نمی کنید و با وی قهر نمی کنید و اذیّتش نمی کنید تا از کار زشت خود دست بردارد. تهذیب الأحکام: ۶/۱۸۱/۳۷۵.

سزاوارترین مردم به امر و نهی کردن

قرآن

لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ؛ چرا الهيون و دانشمندان آنان را از گفتار گناه [آلود] و حرامخوارگي‏شان باز نمى دارند راستى چه بد است آنچه انجام مى‏ دادند.
لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ، كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ؛ از ميان فرزندان اسرائيل آنان كه كفر ورزيدند به زبان داوود و عيسى بن مريم مورد لعنت قرار گرفتند اين [كيفر] به خاطر آن بود كه عصيان ورزيده و [از فرمان خدا] تجاوز میکردند [و] از كار زشتى كه آن را مرتكب مى ‏شدند يكديگر را بازنمى‏ داشتند راستى چه بد بود آنچه میکردند.

حدیث

الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّما هَلَکَ مَن کانَ قَبلَکُم بِحَیثُ ما عَمِلوا مِنَ المَعاصی و لَم یَنهَهُمُ الرّبّانِیّونَ و الأحبارُ عَن ذلکَ؛ فإنَّهُم لَمّا تَمادَوا فی المَعاصی نَزَلَت بِهِمُ العُقوباتُ. امام علی علیه السلام: پیشینیان شما (یهودیان و مسیحیان) از آن رو هلاک گشتند که گناه می کردند و علما و دانشمندانشان آنها را منع نمی کردند. پس وقتی در گناهان فرو رفتند، کیفرها بر آنان فرود آمد. الزهد للحسین بن سعید: ۱۰۵/۲۸۸.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّ اللّه َ سُبحانَهُ لَم یَلعَنِ القَرنَ الماضِیَ بَینَ أیدیکُم إلاّ لِتَرکِهِمُ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ، فَلعَنَ اللّه ُ السُّفَهاءَ لِرُکوبِ المَعاصی و الحُلَماءَ لِتَرکِ التَّناهی... امام علی علیه السلام: خداوند سبحان نسلهای گذشته پیش از شما را از رحمت خود دور نساخت مگر بدان سبب که امر به معروف و نهی از منکر را رها کردند. پس خداوند سبک سران را به سبب ارتکاب گناهان، از رحمت خویش دور ساخت و بردباران (دانایان) را به سبب ترک کردن نهی از منکر. نهج البلاغه: الخطبه ۱۹۲.
الإمامُ الحسینُ علیه السلام: اعتَبِروا أیُّها النَّاسُ بِما وَعَظَ اللّه ُ بِهِ أولِیاءَهُ مِن سوءِ ثَنائهِ عَلَی الأحبارِ؛ إذ یَقولُ: «لَولا یَنهاهُمُ الرَّبّانِیُّونَ ...» و قالَ: «لُعِنَ الّذینَ کَفَروا مِن بَنی إسرائیلَ ...» و إنّما عابَ اللّهُ ذلکَ عَلَیهِم لأِنَّهُم کانوا یَرَونَ مِنَ الظَّلَمَهِ الّذینَ بَینَ أظهُرِهِمُ المُنکَرَ و الفَسادَ فلا یَنهَونَهُم عَن ذلکَ، رَغبَهً فیما کانوا یَنالونَ مِنهُمُ و رَهبَهً مِمّا یَحذَرونَ و اللّه ُ یَقولُ: «فَلا تَخشَوُا النّاسَ وَ اخْشَونِ». امام حسین علیه السلام: ای مردم! از پندی که خداوند، با بدگویی از عالمان یهود، به دوستان خود داده است عبرت گیرید، آن جا که می فرماید: «چرا علمایشان آنها را نهی نکردند...» و فرمود: «کسانی از بنی اسرائیل که کافر گشتند لعنت شدند...». خداوند بدین سبب بر علمای یهود خُرده گرفته است که آنان از ستمگران جامعه خود زشت کاری و تبهکاری می دیدند، اما به طمع بهره ای که از آنان می بردند و نیز به سبب ترس از آنچه می ترسیدند، آنان را از زشت کاری منع نمی کردند، حال آن که خدا می فرماید: «از مردم نترسید و از من بترسید». تحف العقول: ۲۳۷.

نگهداشتن خود و افراد خانواده از گناهان

قرآن

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد خودتان و كسانتان را از آتشى كه سوخت آن مردم و نگهاست‏ حفظ كنيد بر آن [آتش] فرشتگانى خشن [و] سختگير [گمارده شده] اند از آنچه خدا به آنان دستور داده سرپيچى نمى كنند و آنچه را كه مامورند انجام مى‏ دهند.

حدیث

الإمامُ علیٌّ علیه السلام (فی قولِهِ تَعالی: «قُوا أنفُسَکُم و أهلیکُم ناراً): عَلِّموا أهلیکُمُ الخَیرَ. امام علی علیه السلام (درباره آیه «خود و خانواده خود را از آتش نگه دارید) فرمود: به افراد خانواده خود کارهای نیک را آموزش دهید. الترغیب و الترهیب: ۱/۱۲۱/۱۲.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام (فی قولِهِ تَعالی: «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا) لَمّا سَأَلَهُ أبو بَصیرً عَن وِقایَهِ الأهل ِ: تأمُرُهُم بِما أمَرَهُمُ اللّه ُ و تَنهاهُم عَمّا نَهاهُمُ اللّه ُ عَنهُ، فإن أطاعُوکَ کُنتَ قَد وَقَیتَهُم و إن عَصَوکَ فکُنتَ قَد قَضَیتَ ما عَلَیکَ. امام صادق علیه السلام (در پاسخ به ابو بصیر از آیه «خود و خانواده خود را از آتشی ...نگه دارید) که پرسید چگونه خانواده را باید از آتش نگه داشت - فرمود: آنها را به انجام آنچه خدا فرمان داده است فرمان می دهی و از آنچه خدا منعشان فرموده است منع می کنی. اگر از تو اطاعت کردند آنان را از آتش حفظ کرده ای و اگر نا فرمانیت کردند، تو وظیفه ات را انجام داده ای. تفسیر القمّی: ۲/۳۷۷.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: لَمّا نَزَلَت هذِهِ الآیَهُ: «قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا» جَلَسَ رَجُلٌ مِنَ المُسلِمینَ یَبکی، فقالَ: أنا عَجَزتُ عَن نَفسی، کُلِّفتُ أهلی! فقالَ لَهُ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: حَسبُکَ أن تَأمُرَهُم بِما تَأمُرُ بِهِ نَفسَکَ و تَنهاهُم عَمّا تَنهی عَنهُ نَفسَکَ. امام صادق علیه السلام: چون آیه «خود و خانواده خود را از آتش نگه دارید» نازل شد، مردی از مسلمانان نشست و شروع به گریستن کرد و گفت: من خودم را نمی توانم حفظ کنم؛ حالا مسئولیّت خانواده‌ام نیز به عهده من گذاشته شد. رسول خدا به او فرمود: برای تو همین کافی است که آنچه را به خودت فرمان می دهی، به آنان نیز فرمان دهی و از آنچه که خودت را منع می کنی، آنان را نیز منع کنی. مشکاه الأنوار: ۴۵۵/۱۵۲۷.

جانمایه فرایض

الإمامُ الحسینُ علیه السلام: اعتَبِروا أیُّها النَّاسُ بِما وَعَظَ اللّه ُ بِه أولِیاءَهُ ... و قالَ: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ». فبَدَأ اللّه ُ بِالأمرِ بِالمَعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ فَریضَهً مِنهُ؛ لِعِلمِهِ بِأنَّها إذا اُدِّیَت و اُقیمَتِ استَقامَتِ الفَرائضُ کُلُّها هَیِّنُها و صَعبُها و ذلکَ أنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ دُعاءٌ إلَی الإسلامِ مَعَ رَدِّ المَظالِمِ و مُخالَفَهِ الظّالِمِ و قِسمَهِ الفَیءِ و الغَنائمِ و أخذِ الصَّدَقاتِ مِن مَواضِعِها و وَضعِها فی حَقِّها... امام حسین علیه السلام: ای مردم! از پندی که خداوند به دوستان خود داده است، عبرت گیرید... و فرمود: «مردان مؤمن و زنان مؤمن برخی بر برخی دیگر ولایت دارند امر به معروف و نهی از منکر می کنند». خداوند از امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک فریضه از جانب خود، آغاز کرد؛ زیرا می دانست که اگر این فریضه انجام گیرد و برپا شود، همه فرایض دیگر، از آسان و سخت، به کار بسته خواهد شد؛ چون امر به معروف و نهی از منکر دعوت به اسلام است با ردّ مظالم (باز گرداندن حقوقِ به ناحق گرفته مردم به آنان) و مخالفت با ستمگر و تقسیم [عادلانه] بیت المال و غنایم و گرفتن بجای زکات و خرج کردن بجای آنها. تحف العقول: ۲۳۷
الإمامُ الباقرُ علیه السلام: إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ سَبیلُ الأنبیاءِ و مِنهاجُ الصُّلَحاءِ، فریضَهٌ عَظیمَهٌ بِها تُقامُ الفَرائضُ و تَأمَنُ المَذاهِبُ و تَحِلُّ المَکاسِبُ و تُرَدُّ المَظالِمُ و تَعمُرُ الأرضُ و یُنتَصَفُ مِنَ الأعداءِ و یَستَقیمُ الأمرُ. امام باقر علیه السلام: امر به معروف و نهی از منکر راه پیامبران است و شیوه نیکوکاران. فریضه بزرگی است که دیگر فرایض به واسطه آن برپا می شود و راه و روشها امن می گردد و درآمدها حلال می شود و حقوق و اموالِ به زور گرفته شده به صاحبانش بر می گردد و زمین آبادان می شود و از دشمنان انتقام گرفته می شود و کارها سامان می پذیرد. الکافی: ۵/۵۶/۱.

حق گویی در برابر پیشوای ستمگر

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: أفضَلُ الجِهادُ کَلِمَهُ عَدلٍ عِندَ إمامٍ جائرٍ، أفضَلُ الجِهادِ کَلِمَهُ حُکمٍ عِندَ إمامٍ جائرٍ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: برترین جهاد، سخن عادلانه در برابر پیشوایی ستمگر است. برترین جهاد سخن حق در برابر پیشوای ستمگر است... کنز العمّال: ۵۵۷۶.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: سَیِّدُ الشُّهَداءِ: حَمزَةُ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ و رَجُلٌ قامَ إلی إمامٍ جائرٍ فأمَرَهُ و نَهاهُ فقَتَلَهُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: سرور شهیدان، [یکی] حمزه فرزند عبد المطلب است و [دیگری] مردی است که در برابر پیشوایی ستمگر بر پا خیزد و او را امر و نهی کند و آن پیشوا او را بکشد... الترغیب و الترهیب: ۳/۲۲۵/۸.
رسولُ اللّه صلی الله علیه و آله: أحَبُّ الجِهادِ إلَی اللّه ِ عَزَّ و جلَّ کَلِمَهُ حَقٍّ تُقالُ لإِمامٍ جائرٍ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: محبوبترین جهاد نزد خداوند عزّ و جلّ، سخن حقی است که به پیشوای ستمگر گفته شود. کنز العمّال: ۵۵۱۰.
الترغیب و الترهیب: عَرَضَ لِرَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله رَجُلٌ عِندَ الجَمرَهِ الاُولی، فقالَ: یا رَسولَ اللّه ِ، أیُّ الجِهادِ أفضَلُ؟ فسَکَتَ عَنهُ، فلَمّا رَمَی الجَمرَهَ الثّانِیَهَ سَألَهُ، فسَکَتَ عَنهُ، فلَمّا رَمی جَمرهَ العَقَبَهِ وَضَعَ رِجلَهُ فی الغَرزِ لِیَرکَبَ، قالَ: أینَ السّائلُ؟ قالَ: أنا یا رَسولَ اللّه ِ. قالَ: کَلِمَهُ حَقٍّ تُقالُ عِندَ ذی سُلطانٍ جائرٍ. الترغیب و الترهیب: هنگام رمی جمره اوّل، مردی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! کدام جهاد برتر است؟ حضرت پاسخش را نداد. چون به جمره دوم سنگریزه انداخت آن مرد باز همین را پرسید. حضرت جوابش را نداد. وقتی به جمره عقبه سنگریزه انداخت و پا در رکاب نهاد تا سوار شود، فرمود: آن سؤال کننده کجاست؟ مرد عرض کرد: من هستم ای رسول خدا! حضرت فرمود: سخن حقی که در برابر قدرتمندی ستمگر گفته شود. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۲۵/۷.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: و إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ لا یُقَرِّبانِ مِن أجَلٍ و لا یَنقُصانِ مِن رِزقٍ و أفضَلُ مِن ذلکَ کُلِّهِ کَلِمَـهُ عَدلٍ عِندَ إمامٍ جائرٍ. امام علی علیه السلام: امر به معروف و نهی از منکر، نه اجل را نزدیک می کنند و نه روزی را کم و برتر از همه اینها، سخن عادلانه و حقی است که در برابر پیشوایی ستمگر گفته شود... نهج البلاغه: الحکمه ۳۷۴.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ لا یُقَرِّبانِ مِن أجَلٍ و لا یَنقُصانِ مِن رِزقٍ، لکِن یُضاعِفانِ الثَّوابَ و یُعظِمانِ الأجرَ و أفضَلُ مِنهُما کَلِمَهُ عَدلٍ عِندَ إمامٍ جائرٍ. امام علی علیه السلام: امر به معروف و نهی از منکر، نه اجلی را نزدیک می گردانند و نه از روزی می کاهند، بلکه ثواب را دو چندان و مزد را بزرگ می سازند و برتر از امر به معروف و نهی از منکر سخن عادلانه و حقی است که در برابر پیشوای ستمگر گفته شود. غرر الحکم: ۳۶۴۸.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: مَن آثَـرَ رِضـی رَبٍّ قادِرٍ فلیَتَکَلَّمْ بِکَلِمهِ عَدلٍ عِندَ سُلطانٍ جائرٍ. امام علی علیه السلام: هر که خشنودیِ پروردگار توانا را برگزید، پس باید سخن حق را در برابر پیشوای ستمگر بر زبان آورد. غرر الحکم: ۸۹۵۷.
الإمامُ الباقرُ علیه السلام: مَن مَشی إلی سُلطانٍ جائرٍ فأمَرَهُ بِتَقوَی اللّه ِ و وَعَظَهُ و خَوَّفَهُ، کانَ لَهُ (مِثلُ) أجرِ الثَّقَلَینِ مِنَ الجِنِّ و الإنسِ و مِثلُ أعمالِهِم. امام باقر علیه السلام: هر که نزد پیشوایی ستمگر برود و او را به تقوای خدا فرمان دهد و موعظه اش کند و [از عذاب و خشم خدا] بترساندش، برایش همانند اجر جنّ و انس و همانند اعمال آنها باشد. مستطرفات السرائر: ۱۴۱/۱.

نهی از منکر تقدیر را عوض نمی کند

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ لا یَدفَعُ رِزقا و لا یُقَرِّبُ أجَلاً. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: همانا امر به معروف و نهی از منکر، نه از روزی و رزقی جلو گیرد و نه اجلی را نزدیک گرداند. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۳۱/۲۲.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ، لَخُلُقان مِن خُلُقِ اللّه ِ سُبحانَهُ و إنَّهُما لا یُقَرِّبانِ مِن أجَلٍ و لا یَنقُصانِ مِن رِزقٍ. امام علی علیه السلام: همانا امر به معروف و نهی از منکر دو خصلت از خصلتهای خداوند سبحان هستند و این دو نه مرگ را نزدیک می کنند و نه از روزی [انسان] می کاهند. نهج البلاغه: الخطبه ۱۵۶.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: اعلَموا أنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ لَم یُقَرِّبا أجَلاً و لَم یَقطَعا رِزقا. امام علی علیه السلام: بدانید که امر به معروف و نهی از منکر، اجل کسی را نزدیک نکرده‌اند و روزی کسی را نبریده‌اند. الکافی: ۵/۵۷/۶.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: إنَّ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ لَم یُقَرِّبا أجَلاً و لَم یُباعِدا رِزقا. امام صادق علیه السلام: امر به معروف و نهی از منکر، اجلی را نزدیک نمی سازند و روزی ای را دور نمی گردانند. بحار الأنوار: ۱۰۰/۷۳/۱۰.

خطر امر به معروف و نهی از منکر نکردن

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إذا لَم یأمُروا بِمَعروفٍ و لَم یَنهَوا عَن مُنکَرٍ و لَم یَتَّبِعوا الأخیارَ مِن أهلِ بَیتی، سَلَّطَ اللّه ُ عَلَیهِم شِرارَهُم، فیَدعوا عِندَ ذلکَ خِیارُهُم فلا یُستَجابُ لَهُم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هرگاه [مردم] امر به معروف و نهی از منکر نکنند و از نیکان خاندان من پیروی ننمایند، خداوند بَدان آنها را بر ایشان مسلّط گرداند و در این هنگام نیکانشان دعا کنند و دعایشان مستجاب نشود. الأمالی للصدوق: ۳۸۵/۴۹۳.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إذا عَظَّمَت اُمَّتیَ الدّنیا نُزِعَت مِنها هَیبَهُ الإسلام و إذا تَرَکَتِ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ حُرِمَت بَرَکَهَ الوَحیِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هرگاه دنیا در نظر امّت من بزرگ آید، شکوه اسلام از آنان گرفته شود و هر گاه امر به معروف و نهی از منکر را وا گذارند، از برکت وحی محروم گردند. کنز العمّال: ۶۰۷۰.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ و لَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنکَرِ أو لَیَلحِیَنَّکُمُ (فی هذا الکلام موضع استعاره و هو قوله علیه الصلاه و السلام: لیلحینّکم اللّه و المراد لیتنقّصنّکم اللّه فی النفوس و الأموال و لیصیبنّکم بالمصائب العظام، فتکونون کالأغصان التی جُرِّدت من أوراقها و عُرِّیت من ألحِیَتِها و ألیاطها، فصارت قُضبانا مجرّده و عیدانا مفرده. (المجازات النبویّه: ۳۵۳/۲۷۱).) اللّه ُ کما لَحَیْتُ عَصایَ هذِه ـ لِعودٍ فی یَدِهِ ـ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گر نه همان گونه که من پوست این چوبدستی خود را کنده‌ام، خداوند پوست شما را می کَنَد. جمله «خدا پوست شما را می کند» استعاره است و مقصود این است که خداوند از اموال و نفوس شما می کاهد و به مصائب و گرفتاریهای بزرگ مبتلایتان می سازد و مانند شاخه های درختی می شوید که از برگ و پوست برهنه شده‌اند و به شاخه هایی برهنه و چوبهایی خشک و بی شاخ و برگ تبدیل گشته‌اند ـ المجازات النبویّه، ۳۵۳/۲۷۱.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إذا تَرَکَت اُمَّتیَ الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ فَلْیُؤذَنْ بِوِقاعٍ مِنَ اللّه ِ جلَّ اسمُهُ. بحار الأنوار: ۱۰۰/۷۸/۳۳. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه امّت من امر به معروف و نهی از منکر را فرو گذارد، باید با خداوند جلیل اعلان جنگ کند [و خود را برای بلایی سخت از جانب خداوند جلیل آماده گرداند]. بحار الأنوار: ۱۰۰/۷۸/۳۳.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ و لَتَنهُنَّ عَنِ المُنکَرِ، أو لَیَعُمَّنَّکُم عَذابُ اللّه ِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: یا امر به معروف و نهی از منکر می کنید، یا عذاب خدا همه شما را فرا می گیرد. وسائل الشیعه: ۱۱/۴۰۷/۱۲.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ النّاسَ إذا رأوُا الظّالِمَ فلَم یأخُذوا عَلی یَدَیهِ، أوشَکَ أن یَعُمَّهُمُ اللّه ُ بِعِقابٍ مِنهُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: اگر مردم، ستمگر را ببینند و دستش را [از انجام ظلم] نگیرند، زود باشد که خداوند کیفر خود را شامل همه آنان کند. کنز العمّال: ۵۵۷۵، أقول: فی معناه أحادیث کثیره، راجع: کنز العمّال: ۳/۶۶ إلی آخر الباب.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا یَزالُ النّاسُ بِخَیرٍ ما أمَروا بِالمَعروفِ و نَهَوا عَنِ المُنکَرِ و تَعاوَنوا عَلَی البِرِّ، فإذا لَم یَفعَلوا ذلکَ نُزِعَت مِنهُمُ البَرَکاتُ و سُلِّطَ بَعضُهُم عَلی بَعضٍ و لَم یَکُن لَهُم ناصِرٌ فی الأرضِ و لا فی السَّماءِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مردم تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر کنند و در کارهای نیک همیاری نمایند، در خیر و خوبی خواهند بود؛ اما هر گاه چنین نکنند، برکتها از آنان باز گرفته شود و عدّه ای از آنان بر عدّه دیگر سلطه پیدا کنند و دیگر نه در زمین برایشان یاوری باشد و نه در آسمان. مشکاه الأنوار: ۱۰۵/۲۳۹.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ أوَّلَ ما دَخَلَ النَّقصُ عَلی بَنی إسرائیلَ أنَّهُ کانَ الرَّجُلُ یَلقَی الرَّجُلَ فَیقولُ: یا هذا اتَّقِ اللّه َ و دَعْ ما تَصنَعُ بِهِ فإنَّهُ لا یَحِلُّ لَکَ، ثُمَّ یَلقاهُ مِنَ الغَدِ و هُوَ عَلی حالِهِ، فلا یَمنَعُهُ ذلکَ أن یَکونَ أکیلَهُ و شَریبَهُ و قَعیدَهُ، فلَمّا فَعَلوا ذلکَ ضَرَبَ اللّه ُ قُلوبَ بَعضِهِم بِبَعضٍ، ثُمَّ قالَ: «لُعِنَ الّذینَ کَفَروا مِن بَنی إسرائیلَ» ... الآیات. ... کَلاّ و اللّه ِ لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ و لَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنکَرِ و لَتَأخُذُنَّ عَلی یَدِ الظّالِمِ و لَتَأطُرُنَّهُ عَلَی الحَقِّ أطْرا. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: نخستین عیب و نقصی که بر بنی اسرائیل وارد شد این بود که هر گاه مردی با مردی [خلافکار] رو به رو می شد، به او می گفت: ای مرد! از خدا بترس و گناه نکن که این کارها بر تو روا نیست؛ اما فردای آن روز وی را با همان وضع (خلافکاری و گناه) مشاهده می کرد ولی برای این که هم کاسه و هم پیاله و همنشین او باشد او را از گناه منع نمی کرد. چون این رفتار را در پیش گرفتند، خداوند دلهای آنها را به جان یکدیگر انداخت و آن گاه فرمود: «کسانی از بنی اسرائیل که کافر گشتند، لعنت شدند...». ... آری، به خدا سوگند که باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و دست ستمگر را بگیرید و او را با زور هم که شده، به سمت حق بکشانید. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۲۸/۱۷.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ الأحبارَ مِنَ الیَهودِ و الرُّهبانَ مِنَ النّصارَی لَمّا تَرَکوا الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ لَعَنَهُمُ اللّه ُ عَلی لِسانِ أنبِیائهِم، ثُمَّ عُمُّوا بِالبَلاءِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: چون عالمان یهود و راهبان نصارا کار امر به معروف و نهی از منکر را رها کردند، خداوند به زبان پیامبرانشان آنها را لعنت کرد و سپس بلا همه آنها را فرا گرفت. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۳۱/۲۲.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: و اللّه ِ لَتَأمُرُنَّ بِالمَعروفِ و لَتَنهَوُنَّ عَنِ المُنکَرِ و لَتَأخُذُنَّ عَلی أیدی الظّالِمِ و لَتَأطُرُنَّهُ عَلَی الحَقِّ أطْرا، أو لَیَضرِبَنَّ اللّه ُ بِقُلوبِ بَعضِکُم عَلی بَعضٍ، ثُمَّ یَلعَنُکُم کما لَعَنَهُم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: به خدا سوگند که یا امر به معروف و نهی از منکر می کنید و جلو ستمگر را می گیرید و او را با زور هم که شده به راه حق می کشانید و یا خداوند دلهای شما را به جان یکدیگر می اندازد، آن گاه همچنان که عالمان یهود و راهبان مسیحی را از رحمت خویش دور کرد، شما را نیز از رحمتش دور می سازد. کنز العمّال: ۵۵۲۷.
الترغیب و الترهیب عن عائشهَ: دَخَلَ عَلَیَّ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله فعَرَفتُ فی وَجهِهِ أن قَد حَضَرَهُ شَیءٌ، فتَوَضَّأ و ما کَلَّمَ أحَدا، فلَصِقتُ بِالحُجرَهِ أستَمِعُ ما یَقولُ، فقَعَدَ عَلَی المِنبَرِ فحَمِدَ اللّه َ و أثنی عَلَیهِ و قالَ: یا أیُّها النّاسُ، إنَّ اللّه َ یَقولُ لَکُم: مُروا بِالمَعروفِ و انهَوا عَنِ المُنکَرِ، قَبلَ أن تَدعوا فلا اُجیبَ لَکُم و تَسألونی فلا اُعطِیَکُم و تَستَنصِرونی فلا أنصُرَکُم. الترغیب و الترهیب (به نقل از عایشه ـ): پیامبر صلی الله علیه و آله نزد من آمد. از چهره آن حضرت دریافتم که موضوعی پیش آمده است. آن گاه وضو ساخت و با هیچ کس سخنی نگفت. من گوشم را به دیوار اتاق چسباندم تا ببینم حضرت چه می گوید. پیامبر صلی الله علیه و آله بر منبر نشست و حمد و ثنای خدا گفت و آن گاه فرمود: ای مردم! خداوند به شما می فرماید: امر به معروف و نهی از منکر کنید پیش از آن که دعا کنید و دعایتان را مستجاب نکنم و از من بخواهید و به شما ندهم و از من یاری طلبید و یاریتان نرسانم. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۳۳/۲۹.
الترغیب و الترهیب: أنّ رسولَ اللّه ِ صلی الله علیه و آله قالَ: لا تَزالُ «لا إلهَ إلاّ اللّه ُ» تَنفَعُ مَن قالَها و تَرُدُّ عَنهُمُ العَذابَ و النِّقمَهَ، ما لَم یَستَخِفّوا بِحَقِّها. قالوا: یا رَسولَ اللّه ِ و ما الاستِخفافُ بِحَقِّها؟ قالَ: یَظهَرُ العَمَلُ بِمَعاصی اللّه ِ، فلا یُنکَرُ و لا یُغَیَّرُ. الترغیب و الترهیب: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کلمه لا إله إلاّ اللّه پیوسته برای گویندگان آن سودمند است و عذاب و خشم الهی را از آنها دور می سازد به شرط این که حقّ آن را سبک نشمارند. عرض کردند: ای رسول خدا! سبک شمردن حق آن چیست؟ فرمود: عمل به معاصی خدا آشکار شود و کسی اعتراض نکند و در صدد تغییرش برنیاید. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۳۱/۲۳.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام (مِن وَصِیَّتِهِ لِلحَسَنَینِ علیهما السلام بعدَأن ضَرَبَهُ ابنُ مُلجَمٍ): لا تَترُکوا الأمرَ بِالمَعروفِ و النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ فَیُوَلّی عَلَیکُم شِرارُکُم ثُمَّ تَدعونَ فلا یُستَجابُ لَکُم. امام علی علیه السلام (در سفارش به حسنین علیهما السلام پس از ضربت خوردن توسط ابن ملجم) فرمود: امر به معروف و نهی از منکر را رها مکنید که در این صورت بدان شما زمام امورتان را به دست می گیرند و آن گاه هر چه دعا کنید، مستجاب نخواهد شد. نهج البلاغه: الکتاب ۴۷.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام (و قَد کَتَبَ إلَی الشّیعَهِ ـ): لَیَعطِفَنَّ ذَوو السِّنِّ مِنکُم و النُهی عَلی ذَوی الجَهلِ و طُلاّبِ الرِّئاسَهِ، أو لَتُصیبَنَّکُم لَعنَتی أجمَعینَ. امام صادق علیه السلام (در نامه ای به شیعیان ـ) نوشت: باید افراد پخته و خردمند شما برای نادانان و ریاست طلبان دل بسوزانند [و نصیحت و ارشادشان کنند] و گر نه لعن و نفرین من به همه شما می رسد. الکافی: ۸/۱۵۸/۱۵۲.
الإمامُ الکاظمُ علیه السلام: لَتَأمُرونَ بِالمَعروفِ و لَتَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ، أو لَیُسـتَعمَلَنَّ عَلَیکُم شِرارُکُم فیَدعوا خِیارُکُم فلا یُستَجابُ لَهُم. امام کاظم علیه السلام: باید امر به معروف و نهی از منکر کنید و گر نه نابکاران شما، زمام کارهایتان را به دست می گیرند، آنگاه نیکانتان دعا کنند، ولی دعایشان مستجاب نشود. تهذیب الأحکام: ۶/۱۷۶/۳۵۲.

رهایی از آن کسی است که فرمان برد و فرمان دهد

قرآن

«وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ، فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ؛ و آنگاه كه گروهى از ايشان گفتند براى چه قومى را كه خدا هلاك‏كننده ايشان است‏ يا آنان را به عذابى سخت عذاب خواهد كرد پند مى‏ دهيد گفتند تا معذرتى پيش پروردگارتان باشد و شايد كه آنان پرهيزگارى كنند، پس هنگامى كه آنچه را بدان تذكر داده شده بودند از ياد بردند كسانى را كه از [كار] بد باز مى‏ داشتند نجات داديم و كسانى را كه ستم كردند به سزاى آنكه نافرمانى میکردند به عذابى شديد گرفتار كرديم».

حدیث

الإمامُ الصّادقُ علیه السلام (فی قَولِهِ تَعالی: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ ...): کانوا ثَلاثَهَ أصنافٍ: صِنفٌ ائتَمَروا و أمَروا فنَجَوا و صِنفٌ ائتَمَروا و لَم یَأمُروا فمُسِخوا ذَرَّا و صِنفٌ لَم یأتَمِروا و لَم یأمُروا فهَلَکوا. امام صادق علیه السلام (درباره آیه «چون اندرزی را که به آنها داده شده بود از یاد بردند ...) فرمود: آنها سه گروه بودند: گروهی که هم خود فرمان [خدا را درباره خودداری از صید ماهی] اطاعت کردند و هم [به دیگران] فرمان دادند، اینها نجات یافتند؛ گروهی که فرمان بردند (به امر الهی عمل کردند) اما [دیگران را به خودداری از صید] فرمان ندادند، اینها به شکل مورچه، مسخ شدند؛ و گروهی که نه خود فرمان بردند و نه [دیگران را] فرمان دادند، اینها هلاک گشتند. الکافی: ۸/۱۵۸/۱۵۱.

خطرِ گناه کردن آشکار

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ اللّه َ لا یُعَذِّبُ العامَّهَ بِعَمَلِ الخاصَّهِ؛ حتّی تَکونَ العامَّهُ تَستَطیعُ تُغَیِّرُ عَلَی الخاصَّهِ، فإذا لَم تُغَیِّرِ العامَّهُ عَلی الخاصَّهِ عَذَّبَ اللّه ُ العامَّهَ و الخاصَّهَ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: تا زمانی که عموم مردم در صدد تغییر خلافکاریهای عدّه ای خاص برآیند، خداوند عموم را به گناه عدّه ای خاص عذاب نمی کند؛ اما اگر عموم مردم در صدد اصلاح آن عدّه خاص برنیایند، خداوند عموم مردم و آن عدّه خاص را عذاب می کند. کنز العمّال: ۵۵۱۵.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أیُّها النّاسُ، إنَّ اللّه َ عَزَّ و جلَّ لا یُعَذِّبُ العامَّهَ بِذَنبِ الخاصَّهِ إذا عَمِلَتِ الخاصَّهُ بِالمُنکَرِ سِرّا مِن غَیرِ أن تَعلَمَ العامَّهُ، فإذا عَمِلَتِ الخاصَّهُ بِالمُنکَرِ جِهارا فلَم یُغَیِّرْ ذلکَ العامَّهُ، استَوجَبَ الفَریقانِ العُقوبَهَ مِنَ اللّه ِ عَزَّ و جلَّ... امام علی علیه السلام: ای مردم! همانا خداوند متعال عموم مردم را به گناه عدّه ای خاص عذاب نمی کند، اگر آن عدّه در نهان زشت کاری کنند و عموم از آن آگاه نباشند؛ اما اگر عدّه ای خاص آشکارا گناه کنند و عموم مردم اعتراض ننمایند، در این صورت هر دو دسته سزاوار کیفر خداوند متعال هستند. بحار الأنوار: ۱۰۰/۷۸/۳۴.
بحار الأنوار: عن الإمامُ الصّادقُ عَن أبیه علیهما السلام: قالَ رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إنَّ المَعصِیَهَ إذا عَمِلَ بِها العَبدُ سِرّا لَم تَضُرَّ إلاّ عامِلَها و إذا عَمِلَ بِها عَلانِیَهً و لَم یُغَیَّرْ عَلَیهِ أضَرَّتِ العامَّهَ. قالَ جَعفرُ بنُ مُحمّدٍ علیهما السلام: و ذلکَ أنَّهُ یَذِلُّ بِعَمَلِهِ دینُ اللّه ِ و یَقتَدی بِهِ أهلُ عَداوَهِ اللّه ِ. بحار الأنوار: امام صادق ـ به نقل از پدر بزرگوارش علیهما السلام ـ فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود اگر آدمی گناه را پنهانی انجام دهد، جز به گنهکار زیان نمی زند، ولی اگر آشکارا انجامش دهد و کسی به او اعتراض نکند، زیانش به همگان می رسد. امام صادق علیه السلام فرمود: علّتش این است که او با گناه آشکار خود، دین خدا را خوار می کند و دشمنان خدا از او سرمشق می گیرند. بحار الأنوار: ۱۰۰/۷۸/۳۵.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: ما أقَرَّ قَومٌ بِالمُنکَرِ بَینَ أظهُرِهِم لا یُغیِّرونَهُ إلاّ أوشَکَ أن یَعُمَّهُمُ اللّه ُ عَزَّ و جلَّ بِعِقابٍ مِن عِندِهِ. امام صادق علیه السلام: هر گاه مردمی در برابر زشت کاریهایی که در میانشان صورت می گیرد دم فرو بندند و آن را تغییر ندهند، زود باشد که خداوند عزّ و جلّ کیفر خود را شامل همه آنان سازد. بحار الأنوار: ۱۰۰/۷۸/۳۶.

هر کس به کردار عدّه ای راضی باشد

قرآن

قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقَالِينَ؛ گفت به راستى من دشمن كردار شمايم.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إذا عُمِلَتِ الخَطیئَهُ فی الأرضِ، کانَ مَن شَهِدَها فأنکَرَها کمَن غابَ عَنها و مَن غابَ عَنها فرَضِیَها کانَ کمَن شَهِدَها. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه در روی زمین گناهی صورت گیرد، کسی که شاهد آن باشد و از آن کار خرده گیرد، مانند کسی است که شاهد آن نبوده است و کسی که شاهدش نباشد، اما به آن کار راضی باشد، مانند کسی است که شاهد آن بوده است. کنز العمّال: ۵۵۳۷.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: الرّاضی بِفِعلِ قومٍ کالدّاخِلِ فیهِ مَعَهُم و عَلی کُلِّ داخِلٍ فی باطِلٍ إثمانِ: إثمُ العَمَلِ بِهِ و إثمُ الرِّضا بِهِ. امام علی علیه السلام: هر که به کردار عده ای راضی باشد، مانند کسی است که همراه آنان، آن کار را انجام داده باشد و هر کس به کردار باطلی دست زند او را دو گناه باشد: گناه به جا آوردن آن و گناه راضی بودن به آن. نهج البلاغه: الحکمه ۱۵۴.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أیُّها النّاسِ، إنَّما یَجمَعُ النّاسَ الرِّضا و السُّخطُ و إنَّما عَقَرَ ناقَهَ ثَمودَ رَجُلٌ واحِدٌ، فعَمَّهُمُ اللّه ُ بِالعَذابِ لَمّا عَمَّوهُ بِالرِّضا. امام علی علیه السلام: ای مردم! راضی بودن و ناراضی بودن به کاری، مردم را در [پیامد] آن کار شریک می گرداند. ناقه ثمود را تنها یک نفر پی کرد، اما خداوند همه قوم ثمود را عذاب داد؛ زیرا همه به کار آن مرد راضی بودند. نهج البلاغه: الخطبه ۲۰۱
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّما هُوَ الرِّضا و السُّخطُ و إنَّما عَقَرَ النّاقَهَ رَجُلٌ واحِدٌ، فلَمّا رَضُوا أصابَهُمُ العَذابُ، فإذا ظَهَرَ إمامُ عَدلٍ فمَن رَضِیَ بِحُکمِهِ و أعانَهُ عَلی عَدلِه فهُوَ وَلِیُّهُ و إذا ظَهَرَ إمامُ جَورٍ فمَن رَضِیَ بِحُکمِهِ و أعانَهُ عَلی جَورِهِ فهُوَ وَلِیُّهُ. امام علی علیه السلام: ملاک، راضی بودن و ناراضی بودن است. ناقه [ثمود] را فقط یک فرد پی کرد اما چون دیگران به کار او راضی بودند، عذاب به همه آنها رسید. پس هر گاه پیشوایی دادگر روی کار آید، هر که به حکومت او رضایت دهد و در راه عدالت، یاریش کند همو دوست و ولیّ اوست؛ و هر گاه پیشوایی ستمگر بر سر کار آید، هر که به حکومتش رضایت دهد و در ستمگریهایش به او کمک رساند، همو دوست و ولیّ او باشد. بحار الأنوار: ۷۵/۳۷۷/۳۳.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّما یَجمَعُ النّاسَ الرِّضا و السُّخطُ، فمَن رَضِیَ أمرا فقَد دَخَلَ فیهِ و مَن سَخِطَهُ فقَد خَرَجَ مِنهُ. امام علی علیه السلام: راضی بودن و ناراضی بودن به کاری، مردم را در آن کار شریک می گرداند. پس هر گاه کسی به کاری راضی باشد، شریک آن کار باشد و هر گاه کسی به آن راضی نباشد، از حیطه آن بیرون است. المحاسن: ۱/۴۰۸/۹۲۷.<br/ نهج البلاغه: مِن خطبهٍ للإمام عَلیٍّ علیه السلام لَمّا أظفَرهُ اللّه ُ بأصحابِ الجَمَلِ و قَد قالَ له بعضُ أصحابِهِ: وددتُ أنّ أخی فُلانا کانَ شاهِدا لیَری ما نَصَرَکَ اللّه ُ بِه، فقالَ علیه السلام: أ هَوی أخیکَ مَعَنا؟ فقالَ: نَعَم، قالَ: فقَد شَهِدَنا! و لقَد شَهِدَنا فی عَسکَرِنا هذا أقوامٌ (قَومٌ) فی أصلابِ الرِّجالِ و أرحامِ النِّساءِ، سیَرعَفُ بِهِمُ الزَّمانُ و یَقوی بِهِمُ الإیمانُ... نهج البلاغه: زمانی که خداوند در جنگ جمل یاران علی علیه السلام را پیروز کرد یکی از یاران به حضرت گفت: دوست داشتم برادرم در جنگ جمل می بود و می دید چگونه خداوند ما را بر دشمنان پیروز نمود! حضرت فرمود: آیا دل برادرت با ماست؟ عرض کرد: آری. حضرت فرمود: پس او با ما بوده است و در این سپاه ما، مردمانی با ما هستند که هنوز در پشت مردها و زهدانهای زنانند؛ بزودی دست زمان آنها را بیرون آورَد و به سبب آنان، ایمانِ به خدا نیرومند گردد. نهج البلاغه: الخطبه ۱۲.
بحار الأنوار: الإمامُ الصّادقُ علیه السلام ـ فی قولِه تَعالی: «قَد جاءَکُم رُسُلٌ مِن قَبلی بِالبَیِّناتِ و بِالّذی قُلتُم فلِمَ قَتَلتُموهُم إن کُنتُم صادِقینَ» آل عمران: ۱۸۳، ـ: و قَد عَلِمَ أنَّ هؤلاءِ لَم یَقتُلوا و لَکِنْ فقَد کانَ هَواهُم مَعَ الّذینَ قَتَلوا، فسَمّاهُمُ اللّه ُ قاتِلینَ لِمُتابَعَهِ هَواهُم و رِضاهُم لِذلکَ الفِعلِ بحار الأنوار: ۱۰۰/۹۴/۱ و فی خَبَرٍ: کانَ بَینَ الّذینَ خُوطِبوا بِهذا القَولِ و بَینَ القاتِلینَ خَمسَ مِائَهِ عامٍ، فسَمّاهُمُ اللّه ُ قاتِلینَ بِرِضاهُم بِما صَنَعَ اُولئکَ. تفسیر العیّاشیّ: ۱/۲۰۸/۱۶۳. بحار الأنوار: امام صادق علیه السلام ـ درباره آیه «پیش از من پیامبرانی با معجزه‌ها و آن چه اکنون می خواهید آمدند. اگر راست می گویید، چرا آنها را کشتید» ـ فرمود: خدا می دانست که آنها آن پیامبران را نکشته‌اند، اما به کسانی که آن پیامبران را کشتند گرایش داشتند. پس خداوند به دلیل گرایش به آنها و راضی بودن به کرده آنان، ایشان را قاتل نامید. بحار الأنوار: ۱۰۰/۹۴/۱ در خبر دیگری آمده است: میان مخاطبان این آیه و کسانی که پیامبران پیشین را کشته بودند، پانصد سال فاصله بود، اما چون این افراد به کار آن قاتلان پیامبران راضی بودند، خداوند آنان را قاتل نامیده است. تفسیر العیّاشیّ: ۱/۲۰۸/۱۶۳.
الإمامُ الجوادُ علیه السلام: مَنِ استَحسَنَ قَبیحا کانَ شَریکا فیهِ. امام جواد علیه السلام: هر کس کار زشتی را نیک شمارد، در آن کار شریک باشد. کشف الغمّه: ۳/۱۳۹.
الإمامُ الجوادُ علیه السلام: مَن شَهِدَ أمرا فکَرِهَهُ کانَ کمَن غابَ عَنهُ و مَن غابَ عَن أمرٍ فرَضِیَهُ کانَ کمَن شَهِدَهُ. امام جواد علیه السلام: کسی که شاهد کاری باشد و آن را ناخوش بدارد مانند کسی است که شاهد آن نبوده است و کسی که شاهد کاری نباشد اما به آن راضی باشد، مانند کسی است که شاهد آن بوده است. تحف العقول: ۴۵۶.

شرایط آمر به معروف

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا یَأمُرُ بِالمَعروفِ و لا یَنهی عَنِ المُنکَرِ إلاّ مَن کانَ فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: رَفیقٌ بِما یَأمُرُ بِهِ رَفیقٌ فیما یَنهی عَنهُ، عَدلٌ فیما یَأمُرُ بِهِ عَدلٌ فیما یَنهی عَنهُ، عالِمٌ بِما یَأمُرُ بِهِ عالِمٌ بِما یَنهی عَنهُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: امر به معروف و نهی از منکر نکند مگر کسی که سه خصلت در او باشد: در امر و نهی خود، طریق مدارا پیش گیرد. در امر و نهی خود، به عدالت رفتار کند و به آنچه امر و نهی می کند، دانا باشد. النوادر للراوندی: ۱۴۳/۱۹۵.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: مَن أمَرَ بِمَعروفٍ فلیَکُنْ أمرُهُ ذلکَ بِمَعروفٍ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: کسی که به کار خوبی فرمان می دهد، باید این فرمان دادن را با شیوه خوبی انجام دهد. کنز العمّال: ۵۵۲۳.
الإمامُ الباقرُ علیه السلام: یَکون فی آخِرِ الزَّمانِ قَومٌ یُتبَعُ فیهِم قَومٌ مُراؤونَ یَتَقَرَّأونَ و یَتَنَسَّکونَ حُدَثاءُ سُفَهاءُ (فی تنبیه الخواطر: ۲/۱۲۵ «... قوم مراؤون ینفرون و ینسلون حدباً سفهاً ...».) لا یُوجِبونَ أمرا بِمَعروفٍ و لا نَهیا عَن مُنکَرٍ إلاّ إذا أمِنوا الضَّرَرَ، یَطلُبونَ لأِنفُسِهِمُ الرُّخَصَ و المَعاذیرَ... امام باقر علیه السلام: در آخر الزمان مردمی آیند که در میان آنان عدّه ای ریاکار و مدّعی قرآن دانی و عبادت گزاری پیرویشان کنند و ناپخته و سبک سرند، آنان امر به معروف و نهی از منکر را فقط زمانی واجب می دانند که گزندی به آنها نرسد و برای خود عذرها و بهانه‌ها می تراشند. الکافی: ۵/۵۵/۱.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: إنَّما یَأمُرُ بِالمَعروفِ و یَنهی عَنِ المُنکَرِ مَن کانَت فیهِ ثَلاثُ خِصالٍ: عامِلٌ بِما یَأمُرُ بِهِ و تارِکٌ لِما یَنهی عَنهُ، عادِلٌ فیما یَأمُرُ عادِلٌ فیما یَنهی، رَفیقٌ فیما یَأمُرُ و رَفیقٌ فیما یَنهی. امام صادق علیه السلام: کسی [باید] امر به معروف و نهی از منکر کند که سه خصوصیت در او باشد: به آنچه فرمان می دهد، خود عمل کند. آنچه را نهی می کند، خود نیز ترک گوید. در امر و نهی خود عدالت را رعایت کند و در امر و نهیش، طریق ملایمت پیش گیرد. الخصال: ۱۰۹/۷۹.
بحار الأنوار: سُئلَ عَن الإمامِ الصّادقِ علیه السلام: عَن الأمرِ بِالمَعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ أ واجبٌ هوَ عَلَی الاُمَّهِ جَمیعا؟ قالَ: لا، فَقیلَ: و لِمَ؟ قالَ: إنَّما هُوَ عَلَی القَوِیِّ المُطاعِ العالِمِ بِالمَعروفِ مِنَ المُنکَرِ، لا عَلَی الضَّعَفَهِ الّذینَ لا یَهتَدونَ سَبیلاً، إلی أیٍّ مِن أیٍّ یَقولُ، إلَی الحَقِّ أم إلَی الباطِلِ؟! و الدَّلیلُ عَلی ذلکَ مِن کِتابِ اللّه ِ قَولُ اللّه ِ عَزَّ و جلَّ: «وَ لْتَکُنْ مِنکُمْ اُمَّهٌ یَدْعونَ إلَی الخَیْرِ...» بحار الأنوار: از امام صادق علیه السلام سؤال شد: آیا امر به معروف و نهی از منکر بر همه امت واجب است؟ حضرت فرمود: واجب نیست. عرض شد: چرا؟ فرمود: زیرا این کار بر عهده کسی است که قدرت داشته باشد، از او حرف شنوی داشته باشند و خوب را از بد باز شناسد؛ نه بر افراد ناتوانی که راه و چاه را تشخیص نمی دهند و نمی دانند از چه به چه دعوت کنند، به باطل یا به حق. دلیل این سخن از کتاب خداوند، این سخن خداوند عزّ و جلّ است که می فرماید: باید از میان شما گروهی باشند که به خیر دعوت کنند؛ آل عمران: ۱۰۴. بحار الأنوار: ۱۰۰/۹۳/۹۲.

نکوهش واعظ غیر متّعظ

قرآن

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ، كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد چرا چيزى مى‏ گوييد كه انجام نمى‏ دهيد، نزد خدا سخت ناپسند است كه چيزى را بگوييد و انجام ندهيد.
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ؛ آيا مردم را به نيكى فرمان مى‏ دهيد و خود را فراموش مى ‏كنيد با اينكه شما كتاب [خدا] را مى‏ خوانيد آيا [هيچ] نمى‏ انديشيد.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: یُؤتی بِالرَّجُلِ یَومَ القِیامَهِ فیُلقی فی النّارِ، فتَندَلِقُ أقتابُ بَطنِهِ فیَدورُ بِها کما یَدورُ الحِمارُ فی الرَّحی، فیَجتَمِعُ إلَیهِ أهلُ النّارِ فیَقولونَ: یا فُلانُ، ما لَکَ؟ أ لَم تَکُن تَأمُرُ بِالمَعروفِ و تَنهی عَنِ المُنکَرِ؟! فیَقولُ: بَلی کُنتُ آمُرُ بِالمَعروفِ و لا آتیهِ و أنهی عَنِ المُنکَرِ و آتیهِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: روز قیامت مردی را می آورند و در دوزخ می افکنند و روده‌هایش از شکمش بیرون می ریزد و در جهنم مانند خر آسیاب می چرخد. دوزخیان دور او را می گیرند و می گویند: فلانی! چه شده است؟ مگر امر به معروف و نهی از منکر نمی کردی؟ پاسخ می دهد: چرا، امر به معروف می کردم، اما خود عمل نمی کردم و نهی از منکر می کردم لیکن خودم مرتکب آن می شدم. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۳۳/۱.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: یَا بنَ مَسعودٍ، لا تَکُنْ مِمَّن یُشَدِّدُ عَلَی النّاسِ و یُخَفِّفُ عَن نَفسِهِ، یَقولُ اللّه ُ تَعالی: «لِمَ تَقولونَ ما لا تَفعَلونَ»؟! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: ای پسر مسعود! از آنان مباش که بر مردم سخت می گیرند و بر خود آسان. خداوند متعال می فرماید: «چرا می گویید چیزی را که خود عمل نمی کنید؟». مکارم الأخلاق: ۲/۳۶۱/۲۶۶۰.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنّی لأَرفَعُ نَفسی أن أنهی النّاسَ عَمّا لَستُ أنتَهی عَنهُ، أو آمُرَهُم بِما لا أسبِقُهُم إلَیهِ بعَمَلی. امام علی علیه السلام: من شأن خود را بالاتر از آن می دانم که آنچه را خودم ترک نمی کنم مردم را از آنها باز دارم، یا به کاری فرمانشان دهم که خود جلوتر به آن عمل نکنم. غرر الحکم: ۳۷۸۰.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: لا تَکُنْ مِمَّن یَرجو الآخِرَهَ بغَیرِ العَمَلِ ... یَنهی و لا یَنتَهی و یَأمُرُ بِما لا یَأتی. امام علی علیه السلام: چونان کسی مباش که بی عمل به آخرت امید می بندد... از خلافکاری و گناه باز می دارد، اما خود باز نمی ایستد و به کارهای خوب فرمان می دهد، ولی خود انجام نمی دهد. نهج البلاغه: الحکمه ۱۵۰.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أظهَرُ النّاسِ نِفاقا: مَن أمَرَ بِالطّاعَهِ و لَم یَعمَل بِها و نَهی عَنِ المَعصِیَهِ و لَم یَنتَهِ عَنها. امام علی علیه السلام: آشکارترین منافق کسی است که به فرمانبری از خدا فرمان می دهد و خود بدان عمل نمی کند و از گناه باز می دارد و خود از آن باز نمی ایستد. غرر الحکم: ۳۲۱۴.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: کَفی بِالمَرءِ غَوایَهً أن یَأمُرَ النّاسَ بِما لا یَأتَمِرُ بِهِ و یَنهاهُم عَمّا لا یَنتَهی عَنهُ. امام علی علیه السلام: در گمراهی انسان همین بس که مردم را به چیزی فرمان دهد که خود انجام نمی دهد و آنها را از چیزی باز دارد که خود باز نمی ایستد. غرر الحکم: ۷۰۷۲.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: کَفی بِالمَرءِ جَهلاً أن یُنکِرَ عَلَی النّاسِ ما یَأتی مِثلَهُ. امام علی علیه السلام: در نادانی انسان همین بس که بر مردم کارهایی را خُرده بگیرد که مانند آنها را خود انجام می دهد. غرر الحکم: ۷۰۷۳.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: لَعَنَ اللّه ُ الآمِرینَ بِالمَعروفِ التّارِکینَ لَهُ و النّاهینَ عَنِ المُنکَرِ العامِلینَ بِهِ. امام علی علیه السلام: نفرین خدا بر کسانی که به خوبی فرمان می دهند و خود آن را فرو می گذارند و بر کسانی که از زشتی باز می دارند و خود مرتکب آن می شوند. نهج البلاغه: الخطبه ۱۲۹.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: رُبَّ آمِرٍ غَیرُ مُؤتَمِرٍ، رُبَّ زاجِرٍ غَیرُ مُزدَجِرٍ، رُبَّ واعِظٍ غَیرُ مُرتَدِعٍ، رُبَّ عالِمٍ غَیرُ مُنتَفِعٍ. امام علی علیه السلام: بسا کسانی که به کارهای خوب فرمان می دهند و خود بدانها عمل نمی کنند؛ بسا کسانی که از بدی باز می دارند و خود باز نمی ایستند؛ بسا کسانی که پند می دهند و خود پند نمی پذیرند؛ بسا دانایانی که از دانش خود بهره برنمی گیرند. غرر الحکم: ۵۳۵۹، ۵۳۶۰، ۵۳۶۱، ۵۳۶۲.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: کُنْ آمِرا بِالمَعروفِ عامِلاً بِهِ و لا تَکُن مِمَّن یَأمُرُ بِهِ و یَنأی عَنهُ، فیَبوءَ بِإثمِهِ و یَتَعَرَّضَ مَقتَ رَبِّهِ. امام علی علیه السلام: امر کننده به معروف و عمل کننده به آن باش و چونان کسی مباش که به کار خوب فرمان می دهد اما خود از آن دوری می کند و گناهش را به دوش می کشد و خویشتن را در معرض خشم پروردگارش می گذارد. غرر الحکم: ۷۱۸۹.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: کُن آخَذَ النّاسِ بِما تَأمُرُ بِهِ و أکَفَّ النّاسِ عَمّا تَنهی عَنهُ. امام علی علیه السلام: به آنچه فرمان می دهی، خودْ بیش از همه عمل کن و از آنچه باز می داری، خودْ بیش از همه خودداری کن. وسائل الشیعه: ۱۱/۴۱۹/۲.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: مَن کانَ فیهِ ثَلاثٌ سَلِمَتْ لَهُ الدّنیا و الآخِرَهُ: یَأمُرُ بِالمَعروفِ و یَأتَمِرُ بِهِ و یَنهی عَنِ المُنکَرِ و یَنتَهی عَنهُ؛ و یُحافِظُ عَلی حُدودِ اللّه ِ جلَّ و عَلا. امام علی علیه السلام: هر که سه خصلت داشته باشد، دنیا و آخرتش سالم ماند: امر به معروف کند و خود به آن عمل کند، نهی از منکر کند و خود از آن باز ایستد و از حدود خداوند عزّوجلّ پاسداری کند. غرر الحکم: ۹۰۷۶.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: و انهَوا عَنِ المُنکَرِ و تَناهَوا عَنهُ؛ فإنَّما اُمِرتُم بِالنَّهیِ بَعدَ التّناهی. امام علی علیه السلام: از زشت کاری نهی کنید و خود از آن باز ایستید؛ زیرا که شما فرمان دارید ابتدا خود از کار زشت باز ایستید و سپس دیگران را نهی کنید. نهج البلاغه: الخطبه ۱۰۵.
الإمامُ زینَ العابدینُ علیه السلام: المُنافِقُ یَنهی و لا یَنتَهی و یَأمُرُ بِما لا یَأتی. امام زین العابدین علیه السلام: منافق از بدی باز می دارد، امّا خود باز نمی ایستد و به کارهایی فرمان می دهد که خود عمل نمی کند. وسائل الشیعه: ۱۱/۴۱۹/۵.

آنچه در وجوب امر به معروف و نهی از منکر شرط نیست

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: مُروا بِالمَعروفِ و إن لَم تَفعَلوهُ و انهَوا عَنِ المُنکَرِ و إن لَم تَجتَنِبوهُ کُلَّهُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: امر به معروف کنید، گر چه خود بدان عمل نکنید و نهی از منکر کنید، هر چند خودتان از همه آنها اجتناب نکنید. کنز العمّال: ۵۵۲۲
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا، بَل مُروا بِالمَعروفِ و إن لَم تَعمَلوا بِهِ کُلِّهِ و انهَوا عَنِ المُنکَرِ و إن لَم تَنتَهوا عَنهُ کُلِّهِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ وقتی به ایشان عرض شد: ما تنها به چیزهایی امر ونهی می‌کنیم که خودمان به طور کامل آنها را رعایت کنیم، فرمود: نه بلکه به خوبیها فرمان دهید هر چند خودتان به همه آنها عمل نکنید و از زشتیها باز دارید، گر چه خود از همه آنها خودداری نورزید. تنبیه الخواطر: ۲/۲۱۳.

کمترین مرتبه نهی از منکر

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: مَن رَأی مِنکُم مُنکَرا فَلْیُغَیِّرْهُ بِیَدِهِ، فإن لَم یَستَطِعْ فبِلِسانِهِ، فإن لَم یَستَطِعْ فبِقَلبِهِ و ذلکَ أضعَفُ الإیمانِ... پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر یک از شما منکری را دید باید با دست خود آن را تغییر دهد. اگر نتوانست، با زبانش تغییر دهد (اعتراض کند) و باز اگر نتوانست، در قلبش آن را انکار کند و این ضعیف‌ترین مرحله ایمان است... الترغیب و الترهیب: ۳/۲۲۳/۱.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: مَن رَأی مِنکُم مُنکَرا فَغیَّرَهُ بِیَدِهِ فقَد بَرِئَ و مَن لَم یَستَطِعْ أن یُغَیِّرَهُ بِیَدِهِ فغَیَّرَهُ بلِسانِهِ فقَد بَرِئَ و مَن لَم یَستَطِعْ أن یُغَیِّرَهُ بلِسانِهِ فغَیَّرَهُ بقَلبِهِ فقَد بَرِئَ و ذلکَ أضعَفُ الإیمانِ... پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر یک از شما منکری را ببیند و با دست خود آن را تغییر دهد، وظیفه اش را انجام داده است و کسی که نتواند با دستش آن را تغییر دهد ولی با زبانش تغییر دهد، وظیفه اش را انجام داده است و کسی که نتواند با دست و زبانش آن را تغییر دهد ولی در قلبش آن را انکار کند، وظیفه اش را انجام داده است و این ضعیف‌ترین مرحله ایمان می باشد. کنز العمّال: ۵۵۵۶.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: ما مِن نَبِیٍّ بَعَثَهُ اللّه ُ فی اُمَّهٍ مِن قَبلی إلاّ کانَ لَهُ مِن اُمَّتِهِ حَوارِیّونَ و أصحابٌ، یأخُذونَ بسُنَّتِهِ و یَقتَدونَ بأمرِهِ، ثُمَّ إنَّها تَخلُفُ مِنهُم مِن بَعدِهِم خُلوفٌ یَقولونَ ما لا یَفعَلونَ و یَفعَلونَ ما لا یُؤمَرونَ، فمَن جاهَدَهُم بیَدِهِ فهُوَ مُؤمِنٌ و مَن جاهَدَهُم بلِسانِهِ فهُوَ مُؤمِنٌ و مَن جاهَدَهُم بِقَلبِهِ فهُوَ مُؤمِنٌ، لَیسَ وَراءَ ذلکَ مِنَ الإیمانِ حَبَّهُ خَردَلٍ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: خداوند پیش از من هیچ پیامبری را در میان امتی برنینگیخت مگر این که در میان آنها او را حواریان و یارانی بودند که به سنت او عمل می کردند و از فرمان او پیروی می نمودند، اما بعد از آنها عدّه ای جانشینشان شدند که به آن چه می گفتند خود عمل نمی کردند و کارهایی می کردند که به آنها دستور داده نشده بود. پس هر که با دست خویش با آنان مبارزه کرد، مؤمن بود و هر که با زبانش با آنان مبارزه کرد مؤمن بود و هر که قلبا با آنان مبارزه نمود، مؤمن بود. هر که چنین نکرد به اندازه دانه خردلی ایمان نداشت. کنز العمّال: ۵۵۳۲، الترغیب و الترهیب: ۳/۲۲۶/۱۰.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إذا رَأی أحَدُکُمُ المُنکَرَ و لَم یَستَطِعْ أن یُنکِرَهُ بِیَدِهِ و لِسانِهِ و أنکَرَهُ بِقَلبِهِ و عَلِمَ اللّه ُ صِدقَ ذلکَ مِنهُ، فقَد أنکَرَهُ. غرر الحکم: ۴۱۵۲. امام علی علیه السلام: هر یک از شما که کار زشت را ببیند و نتواند با دست و زبان خویش به آن اعتراض کند، ولی در دل انکارش کند و خدا بداند که راست می گوید، وی آن زشت کاری را انکار کرده است. غرر الحکم: ۴۱۵۲.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: (لِرَجُلٍ قَطَعَ خُطبَتَهُ و قالَ: حَدِّثنا عَنمَیَّتِ الأحیاء): مُنکِرٌ لِلمُنکَرِ بقَلبِهِ و لِسانِهِ و یَدَیهِ فخِلالُ الخَیرِ حَصَّلها کُلَّها و مُنکِرٌ لِلمُنکَرِ بقَلبِهِ و لِسانِهِ و تارِکٌ لَهُ بِیَدِهِ فخَصلَتانِ مِن خِصالِ الخَیرِ و مُنکِرٌ لِلمُنکَرِ بقَلبِهِ و تارِکٌ بلِسانِهِ و یَدِهِ فخَلَّهٌ مِن خِلالِ الخَیرِ حازَ و تارِکٌ لِلمُنکَرِ بقَلبِهِ و لِسانِهِ و یَدِهِ فذلکَ مَیِّتُ الأحیاءِ. امام علی علیه السلام ـ در پاسخ به مردی که سخنرانی را قطع کرد و گفت از مرده در میان زندگان سخن بگو - فرمود: کسی که منکر را با قلب و زبان و دستش انکار کند، همه خصلتهای نیک را فرا چنگ آورده است و کسی که منکر را با قلب و زبانش انکار کند و با دست در صدد تغییرش برنیاید، دو خصلت نیک را به دست آورده است و کسی که منکر را با قلبش انکار کند و با زبان و دست به آن کاری نداشته باشد، یکی از خصلتهای نیک را دارا شده است و کسی که با قلب و با زبان و با دست خود به منکر کاری نداشته باشد، او مرده ای است در میان زندگان. بحار الأنوار: ۱۰۰/۸۲/۴۳.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: (لَمّا سُئلَ عَن مَیِّتِ الأحیاءِ و هُوَ یَخطُبُ): نَعَم، إنَّ اللّه َ بَعَثَ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرینَ و مُنذِرینَ، فصَدَّقَهُم مُصَدِّقونَ و کَذَّبَهُم مُکَذِّبونَ، فیُقاتِلونَ مَن کَذَّبَهُم بِمَن صَدَّقَهُم فیُظهِرُهُمُ اللّه ُ، ثُمّ یَموتُ الرُّسُلُ فتَخلُفُ خُلوفٌ، فمِنهُم مُنکِرٌ لِلمُنکَرِ بیَدِهِ و لِسانِهِ و قَلبِهِ، فذلکَ استَکمَلَ خِصالَ الخَیرِ؛ و مِنهُم مُنکِرٌ لِلمُنکَرِ بلِسانِهِ و قَلبِهِ تارِکٌ لَهُ بیَدِهِ، فذلکَ خَصلَتانِ مِن خِصالٍ الخَیرِ تَمَسَّکَ بِهِما و ضَیَّعَ خَصلَهً واحِدَهً و هِیَ أشرَفُها؛ و مِنهُم مُنکِرٌ لِلمُنکَرِ بقَلبِهِ تارِکٌ لَهُ بیَدِهِ و لِسانِهِ، فذلکَ ضَیَّعَ شَرَفَ الخَصلَتَینِ مِنَ الثَّلاثِ و تَمَسَّکَ بِواحِدَهٍ؛ و مِنهُم تارِکٌ لَهُ بلِسانِهِ و قَلبِهِ و یَدِهِ فذلکَ مَیِّتُ الأحیاءِ. امام علی علیه السلام ـ در حالی که مشغول سخنرانی بود در پاسخ به سؤال: مرده در میان زندگان کیست؟ فرمود: آری، خداوند پیامبران را نوید دهنده و بیم دهنده فرستاد. پس تصدیق گران، آنها را تصدیق کردند و تکذیب کنندگان تکذیب. سپس تکذیب کنندگان با تصدیق کنندگان به جنگ بر می خیزند و خداوند تصدیق کنندگان را پیروز می گرداند. پس از مدّتی پیامبران چشم از جهان فرو می بندند و در میان جانشینان و نسلهای بعد آنان افرادی در برابر زشت کاری با دست و زبان و دل اعتراض می کنند. اینان همه خصلتهای خوب را در خود جمع کردند. بعضی دیگر در برابر زشت کاری با زبان و دل اعتراض می کنند و با دست خود به آن کاری ندارند که این خود دو خصلت خوب است که این عدّه فرا چنگ آوردند و خصلت دیگر را که برتر است، از دست دادند. عدّه ای منکَر را در دل انکار می کنند و با دست و زبان خود کاری به آن ندارند. اینان دو خصلت ارزشمند از این سه خصلت را از دست دادند و یکی را گرفتند. بعضی هم نه با زبان و نه با دست و نه با دل خویش به زشت کاری اعتراض نکردند. اینان مردگانی هستند در میان زندگان. کنز العمّال: ۴۴۲۱۶.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: مَن تَرَکَ إنکارَ المُنکَرِ بقَلبِهِ و یَدِهِ و لِسانِهِ فهُوَ مَیِّتٌ بَینَ الأحیاءِ. امام علی علیه السلام: کسی که در برابر منکر با دل و دست و زبان خویش اعتراض نکند، او مرده ای است در میان زندگان. تهذیب الأحکام: ۶/۱۸۱/۳۷۴.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أوَّلُ ما تُغلَبونَ عَلَیهِ مِنَ الجِهادِ، الجِهادُ بِأیدیکُم ثُمّ بِألسِنَتِکُم ثُمّ بِقُلوبِکُم، فمَن لَم یَعرِفْ بقَلبِهِ مَعروفا و لَم یُنکِرْ مُنکَرا قُلِبَ، فجُعِلَ أعلاهُ أسفَلَهُ و أسفَلُهُ أعلاهُ. امام علی علیه السلام: نخستین درجه از جهاد که از آن باز می مانید، جهاد با دستان شماست. سپس جهاد با زبانهایتان و آن گاه جهاد با دلهایتان. پس هر گاه کسی در دل خویش کار نیک را نیک نداند و ستایشش نکند و از کار زشت نفرت نورزد، واژگون شود و زیر و زبر گردد. نهج البلاغه: الحکمه ۳۷۵.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: حَسبُ المُؤمِنِ عِزّا إذا رَأی مُنکَرا أن یَعلَمَ اللّه ُ عَزَّ و جلَّ مِن قَلبِه إنکارَهُ. امام صادق علیه السلام: برای عزّت مؤمن همین کافی است که هر گاه منکری را ببیند، خداوند عزّ و جلّ بداند که در دل آن را انکار می کند. الکافی: ۵/۶۰/۱.

بالاترین مرتبه نهی از منکر

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله (لِعلِیٍّ علیه السلام فیما عَهِدَ إلَیهِ ـ): یا عَلِیُّ، مُرْ بِالمَعروفِ و انْهَ عَنِ المُنکَرِ بیَدِکَ، فإن لَم تَستَطِعْ فبِلِسانِکَ، فإن لَم تَستَطِعْ فبِقَلبِکَ و إلاّ فلا تَلومَنَّ إلاّ نَفسَکَ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله (در سفارشی به علی علیه السلام ـ) فرمود: ای علی! با دست خود امر به معروف و نهی از منکر کن. اگر نتوانستی پس با زبانت این کار را بکن و باز اگر نتوانستی با قلبت چنین کن، در غیر این صورت، نباید کسی جز خودت را سرزنش کنی. دعائم الإسلام: ۲/۳۵۱.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أیُّها المُؤمِنونَ، إنَّهُ مَن رَأی عُدوانا یُعمَلُ بِهِ و مُنکَرا یُدعی إلَیهِ فأنکَرَهُ بقَلبِهِ فقَد سَلِمَ و بَرِئَ و مَن أنکَرَهُ بلِسانِهِ فقَد اُجِرَ و هُوَ أفضَلُ مِن صاحِبِهِ و مَن أنکَرَهُ بِالسَّیفِ ـ لِتَکونَ کَلِمَهُ اللّه ِ هِیَ العُلیا و کَلِمَهُ الظّالِمینَ هِیَ السُّفلی ـ فذلکَ الّذی أصابَ سَبیلَ الهُدی و قامَ عَلَی الطّریقِ و نَوَّرَ فی قَلبِهِ الیَقینُ... امام علی علیه السلام: ای مؤمنان! هر کس دید به تجاوزی عمل می شود، یا به زشت کاری و خلافی فراخوان می شود و در دل خویش به آن اعتراض نمود، به سلامت رَهَد و وظیفه اش را انجام داده باشد و هر که با زبانش به آن اعتراض کند، پاداش بیند و از آن اوّلی برتر است و هر کس با شمشیر به مبارزه با آن بر خیزد تا کلمه حق بر آید و کلمه ستمگران (باطل) پست گردد، هموست که به راه راست رسیده و بر طریق حق شتافته و نور یقین را در دل خویش روشن کرده است. نهج البلاغه: الحکمه ۳۷۳.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أنکِرِ المُنکَرَ بیَدِکَ و لِسانِکَ و بایِنْ مَن فَعَلَهُ بِجُهدِکَ. امام علی علیه السلام: با دست و زبان خود بر زشت کاری اعتراض کن و تا می توانی از زشت کار دوری نما. نهج البلاغه: الکتاب ۳۱.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: السَّیفُ فاتِقٌ و الدِّینُ راتِقٌ، فالدِّینُ یَأمُرُ بِالمَعروفِ و السَّیفُ یَنهی عَنِ المُنکَرِ. امام علی علیه السلام: شمشیر شکافنده است و دین به هم آورنده؛ زیرا دین به معروف امر می کند و شمشیر از منکر نهی می کند. غرر الحکم: ۲۱۳۵.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: ـ فی قولِهِ تَعالی: «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ الله‏(البقره ۲۰۷): إنَّ المُرادَ بِالآیَهِ الرَّجُلُ یُقتَلُ عَلَی الأمرِ بِالمَعروفِ و النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ. امام علی علیه السلام (درباره آیه «و برخی از مردم، برای به دست آوردن خشنودی خدا جان خویش را فدا می‌کنند) فرمود: مراد از این آیه آن مرد است که در راه امر به معروف و نهی از منکر کشته می شود. وسائل الشیعه: ۱۱/۱۰۹/۲.
الإمامُ الباقرُ علیه السلام: فأنکِروا بِقُلوبِکُم، وَ الْفِظوا بِألسِنَتِکُم و صُکّوا بِها جِباهَهُم و لا تَخافوا فی اللّه ِ لَومَهَ لائمٍ، فإنِ اتَّعَظوا و إلَی الحَقِّ رَجَعوا فلا سَبیلَ عَلَیهِم «إنَّما السَّبیلُ عَلَی الّذینَ یَظلِمونَ النّاسَ و یَبغونَ فی الأرضِ بِغَیرِ الحَقِّ اُولئکَ لَهُم عَذابٌ ألیمٌ » الشوری: ۴۲. هُنالِکَ فجاهِدوهُم بِأبدانِکُم و أبغِضوهُم بِقُلوبِکُم، غَیرَ طالِبینَ سُلطانا و لا باغینَ مالاً و لا مُرتَدِّینَ بِالظُّلمِ ظَفَرا؛ حتّی یَفیؤوا إلی أمرِ اللّه ِ و یَمضوا عَلی طاعَتِهِ. امام باقر علیه السلام: با دلهای خود انکار کنید و با زبانهایتان اعتراض نمایید و آن را به پیشانیهایشان بکوبید و در راه خدا از سرزنش احدی نهراسید. اگر پند پذیرفتند و به راه حق بازگشتند، کاری به آنها نداشته باشید. کیفر و مجازات فقط برای کسانی است که به مردم ستم می کنند و بناحق در روی زمین سرکشی می کنند. اینان را عذابی دردآور است. در چنین حالتی با آنها عملاً جهاد کنید و در دلهایتان دشمنشان بدارید، بی آن که در صدد قدرت طلبی باشید و یا مالی را به ستم بگیرید و یا از غرور پیروزی، دست به ستمگری بیالایید تا آن که به فرمان خدا برگردند و راه طاعت او در پیش گیرند. الکافی: ۵/۵۶/۱.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: ما جَعَلَ اللّه ُ بَسطَ اللِّسانِ و کَفَّ الیَدِ و لکِن جَعَلَهُما یُبسَطانِ مَعا و یُکَفّانِ مَعا. امام صادق علیه السلام: خداوند زبان را بسته و دست را گشاده قرار نداده، بلکه آنها را چنان آفریده که با هم باز می شوند و با هم بسته می گردند. وسائل الشیعه: ۱۱/۴۰۴/۲.

موجبات ترک نهی از منکر

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: غَشِیَتکُمُ السَّکرَتانِ: سَکرَهُ حُبِّ العَیشِ و حُبِّ الجَهلِ، فعِندَ ذلکَ لا تَأمُرونَ بِالمَعروفِ و لا تَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: دو مستی شما را فرا گرفته است: مستی عشق به زندگی و مستی نادانی. در چنین وضعی امر به معروف و نهی از منکر نمی کنید. کنز العمّال: ۵۵۱۹.
الإمامُ الباقرُ علیه السلام: و لَو أضَرَّتِ الصَّلاهُ بِسائرِ ما یَعمَلونَ بأموالِهِم و أبدانِهِم لَرَفَضوها کما رَفَضوا أسمَی الفَرائضِ و أشرَفَها. امام باقر علیه السلام: اگر نماز هم به دیگر کارهای مربوط به مال و جانشان ضرر می زد، آن را کنار می گذاشتند؛ همچنان که بالاترین و ارجمندترین فرایض را کنار گذاشتند. الکافی: ۵/۵۵/۱.

نهی از منکر و ترس از مردم

قرآن

الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ همان كسانى كه [برخى از] مردم به ايشان گفتند مردمان براى [جنگ با] شما گرد آمده‏ اند پس از آن بترسيد و[لى اين سخن] بر ايمانشان افزود و گفتند خدا ما را بس است و نيكو حمايتگرى است.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا یُحَقِّرَنَّ أحَدُکُم نَفسَهُ أن یَری أمرا للهِ تَعالی فیهِ مَقالٌ، فلا یَقولَ: یا رَبِّ، خَشیَهَ النّاسِ! فیَقولَ: فإیّایَ کُنتَ أحَقَّ أن تَخشی. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مبادا کسی از شما در جایی که پای امری از خدا در میان است و باید سخن بگوید، با سکوت کردن، خود را کوچک کند؛ زیرا [فردای قیامت] نمی تواند بگوید: خدایا! از مردم ترسیدم. چون خداوند جواب می دهد: سزاوارتر آن بود که از من بترسی. کنز العمّال: ۵۵۳۴.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا أعرِفَنَّ رَجُلاً مِنکُم عَلِمَ عِلما فکَتَمَهُ فَرَقا مِنَ النّاسِ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مبادا بفهمم که فردی از شما دانش (اطلاعاتی) داشته باشد و از ترس مردم آن را کتمان کند. کنز العمّال: ۲۹۱۵۲، ۲۹۵۳۲.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: إذا رَأیتَ اُمَّتی تَهابُ الظّالِمَ أن تَقولَ لَهُ: إنَّکَ ظالِمٌ، فقَد تُوُدِّعَ مِنهُم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هر گاه دیدی امّت من از این که به ستمگر بگویند: تو ستمگری، می هراسند، فاتحه آنها خوانده شده است. کنز العمّال: ۵۵۴۰.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: لا یَمنَعَنَّ أحَدَکُم هَیبَهُ النّاسِ أن یَقولَ الحَقَّ إذا رَآهُ أو سَمِعَهُ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: ترس از مردم مانع از آن نشود که فردی از شما، هرگاه حقّی را ببیند یا بشنود، به زبان بیاورد. کنز العمّال: ۵۵۶۷.
رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: ألا لا یَمنَعَنَّ أحَدَکُم هَیبَهُ النّاسِ أن یَقولَ الحَقَّ إذا رَآهُ أن یَذَّکَّرَ بِعِظَمِ اللّه ِ، لا یُقَرِّبُ مِن أجَلٍ و لا یُبعِدُ مِن رِزقٍ. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: هان! مبادا ترس از مردم مانع از آن شود که فردی از شما حق را ببیند و نگوید. [که حق گویی] نه اجلی را نزدیک می کند و نه روزیی را دور می گرداند. کنز العمّال: ۵۵۷۰.
الترغیب و الترهیب: قال رَسولُ اللّه صلی الله علیه و آله: لا یُحَقِّرَنَّ أحَدُکُم نَفسَهُ. قالوا: یا رَسولَ اللّه ِ و کَیفَ یُحَقِّرُ أحَدُنا نَفسَهُ؟ قالَ: یَری أنَّ عَلَیهِ مَقالاً، ثُمّ لا یَقولُ فیهِ، فیَقولُ اللّه ُ عَزَّ و جلَّ یَومَ القِیامَهِ: ما مَنَعَکَ أن تَقولَ فی کَذا و کَذا؟ فیَقولُ: خَشیَهُ النّاسِ! فیَقولُ: فإیّایَ کُنتَ أحَقَّ أن تَخشی. الترغیب و الترهیب: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ یک از شما نباید خود را کوچک کند. عرض کردند: ای رسول خدا! چگونه کسی از ما خود را کوچک می کند؟ فرمود: به این ترتیب که در جایی خود را موظّف به سخن گفتن بداند و چیزی نگوید. خداوند عزّ و جلّ در روز قیامت به او می فرماید: چه چیز مانع از آن شد که درباره فلان و بهمان چیز سخنی نگویی؟ عرض می کند: ترس از مردم! خداوند می فرماید: سزاوارتر آن بود که از من می ترسیدی. الترغیب و الترهیب: ۳/۲۲۷/۱۴.

وظیفه افراد هنگام رو به رو شدن با گنهکاران

قرآن

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ؛ و چون ببينى كسانى [به قصد تخطئه] در آيات ما فرو مى ‏روند از ايشان روى برتاب تا در سخنى غير از آن درآيند و اگر شيطان تو را [در اين باره] به فراموشى انداخت پس از توجه [ديگر] با قوم ستمكار منشين.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: تَقَرَّبوا إلَی اللّه ِ تَعالی بِبُغضِ أهلِ المَعاصی، وَ القَوهُم بِوُجوهٍ مُکفَهِرَّهٍ و التَمِسوا رِضا اللّه ِ بِسَخَطِهِم و تَقَرَّبوا إلَی اللّه ِ بِالتَّباعُدِ مِنهُم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: با نفرت از گنهکاران، به خداوند متعال نزدیک شوید و با این افراد با ترشرویی برخورد کنید و با خشم گرفتن بر آنان خشنودی خدا را بجویید و با دوری کردن از آنها به خدا نزدیک شوید. کنز العمّال: ۵۵۸۵، ۵۵۱۸.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أمَرَنا رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله أن نَلقی أهلَ المَعاصی بِوُجوهٍ مُکفَهِرَّهٍ. امام علی علیه السلام: رسول خدا صلی الله علیه و آله به ما دستور داد که با افراد گنهکار، با چهره ای درهم کشیده رو به رو شویم. الکافی: ۵/۵۹/۱۰.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: أدنَی الإنکارِ أن تَلقی أهلَ المَعاصی بِوُجوهٍ مُکفَهِرَّهٍ. امام علی علیه السلام: کمترین مرتبه نهی از منکر این است که با گنهکاران، با چهره درهم کشیده برخورد کنید. وسائل الشیعه: ۱۱/۴۱۳/۱.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: خَیرُ العَمَلِ أن تَلقی أهلَ المَعاصی بِوُجوهٍ مُکفَهِرَّهٍ. امام علی علیه السلام: بهترین کار این است که با گنهکاران، با ترشرویی برخورد کنید. تنبیه الخواطر: ۲/۱۲۴.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: (فی قولِهِ تَعالی: کَانُواْ لَا یَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکَرٍ فَعَلُوه؛ المائده ۷۹‏): أما إنَّهُم لَم یَکونوا یَدخُلونَ مَداخِلَهُم و لا یَجلِسونَ مَجالِسَهُم و لکِنْ کانوا إذا لَقُوهُم ضَحِکوا فی وُجوهِهِم و أنِسوا بِهِم. امام صادق علیه السلام (درباره آیه «و از کار زشتی که آن را مرتکب می شدند یکدیگر را باز نمی‌داشتند...) فرمود: آنها اعمال گنهکاران را انجام نمی دادند و در مجالس و محافل آنها نمی نشستند، اما وقتی با آنها روبه رو می شدند به صورتشان می خندیدند و با ایشان گرم می گرفتند. تفسیر العیّاشیّ: ۱/۳۳۵/۱۶۱.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: إنَّ اللّه َ عَزَّ و جلَّ بَعَثَ مَلَکَینِ إلی أهلِ مَدینَهٍ لِیَقلِباها عَلی أهلِها، فلَمَّا انتَهَیا إلَی المَدینَهِ وَجَدا رَجُلاً یَدعو اللّه َ و یَتَضَرَّعُ ... فَعادَ إلَی اللّه ِ تبارکَ و تعالی، فقالَ: یا رَبِّ، إنّی انتَهَیتُ إلَی المَدینَهِ فوَجَدتُ عَبدَکَ فُلانا یَدعوکَ و یَتَضَرَّعُ إلَیکَ، فقالَ: امضِ لِما أمَرتُکَ بِهِ؛ فإنَّ ذا رَجُلٌ لَم یَتَمَعَّرْ وَجهُهُ غَیظا لی قَطُّ! امام صادق علیه السلام: خداوند عزّ و جلّ دو فرشته را فرستاد تا شهری را بر سر مردمش واژگون کنند. چون به آن شهر رسیدند مردی را در حال دعا و تضرّع دیدند... پس یکی از آن دو نزد خداوند تبارک و تعالی برگشت و گفت: پروردگارا! من، به آن شهر رسیدم، اما دیدم فلان بنده ات تو را می خواند و به درگاه تو زاری می کند. خداوند فرمود: دستوری را که به تو دادم انجام ده. او مردی است که هرگز به خاطر من، چهره اش از خشم تغییر نکرده است! الکافی: ۵/۵۸/۸.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: (لِقَومٍ مِن أصحابِهِ ـ): إنَّهُ قَد حَقَّ لی أن آخُذَ البَریءَ مِنکُم بِالسَّقیمِ و کَیفَ لا یَحِقُّ لی ذلکَ و أنتُم یَبلُغُکُم عَنِ الرَّجُلِ مِنکُمُ القَبیحُ فلا تُنکِرونَ عَلَیهِ و لا تَهجُرونَهُ و لا تُؤذونَهُ حتّی یَترُکَ؟! امام صادق علیه السلام (خطاب به گروهی از یاران خود ـ) فرمود: من حق دارم که بی گناه شما را به خاطر گناه کارتان مؤاخذه کنم؛ چگونه چنین حقّی نداشته باشم، حال آن که درباره کار زشت یکی از افراد خود خبردار می شوید، امّا به او اعتراض نمی کنید و از او دوری نمی نمایید و اذیّتش نمی کنید تا از کار زشتش دست بردارد؟! وسائل الشیعه: ۱۱/۴۱۵/۴.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: لَو أنَّکُم إذا بَلَغَکُم عَنِ الرَّجُلِ شَیءٌ تَمَشَّیتُم إلَیهِ فقُلتُم: یا هذا، إمّا أن تَعتَزِلَنا و تَجتَنِبَنا و إمّا أن تَکُفَّ عَن هذا، فإن فَعَلَ و إلاّ فَاجتَنِبوهُ. امام صادق علیه السلام: هر گاه خبردار شدید که مردی کار خلافی می کند، نزد او بروید و بگویید: فلانی! یا از ما کناره گیری و دوری کن، یا از این کار خلاف دست بردار. اگر دست برنداشت از او دوری کنید. وسائل الشیعه: ۱۱/۴۱۵/۵.
بحار الأنوار عن الحارثِ بنِ المُغیرهِ: لَقِینی أبو عَبدِ اللّه ِ علیه السلام ... فَقالَ لی: أما لَتُحمَلَنَّ ذُنوبُ سُفَهائکُم عَلی عُلَمائکُم ... ما یَمنَعُکُم إذا بَلَغَکُم عَنِ الرَّجُلِ مِنکُم ما تَکرَهونَهُ ـ مِمّا یَدخُلُ بِهِ عَلَینا الأذی و العَیبُ عِندَ النّاسِ ـ أن تَأتُوهُ فتُؤنِّبوهُ و تَعِظوهُ و تَقولوا لَهُ قَولاً بِلیغا؟! فقُلتُ لَهُ: إذا لا یَقبَلُ مِنّا و لا یُطیعُنا؟ قالَ: فقالَ: فإذا فَاهجُروهُ عِندَ ذلکَ وَ اجتَنِبوا مُجالَسَتَهُ. بحار الأنوار (به نقل از حارث بن مغیره ـ): با امام صادق علیه السلام ملاقات کردم حضرت به من فرمود: قطعا گناهانِ نادانانِ شما بر دوش دانایانتان بار می شود... چرا وقتی می شنوید مردی از شما کار ناپسندی می کند ـ کاری که موجب عیب و اذیّت ما نزد مردم می شود ـ نزد او نمی روید و ملامت و موعظه اش نمی کنید و بی پروا و صریح با او حرف نمی زنید؟ عرض کردم: اگر حرف ما را نپذیرفت و اطاعتمان نکرد، چه کنیم؟ فرمود: در این صورت از او دوری کنید و از همنشینی با وی اجتناب ورزید. بحار الأنوار: ۲/۲۲/۶۳.

امر به منکر و نهی از معروف!

قرآن

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ؛ مردان و زنان دو چهره [همانند] يكديگرند به كار ناپسند وامى دارند و از كار پسنديده باز مى دارند و دستهاى خود را [از انفاق] فرو مى ‏بندند خدا را فراموش كردند پس [خدا هم] فراموششان كرد در حقيقت اين منافقانند كه فاسقند.

حدیث

رسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله: کَیفَ بِکُم إذا فَسَدَت نِساؤکُم و فَسَقَ شَبابُکُم و لَم تَأمُروا بِالمَعروفِ و لَم تَنهَوا عَنِ المُنکَرِ؟! ... کَیفَ بِکُم إذا أمَرتُم بِالمُنکَرِ و نَهَیتُم عَنِ المَعروفِ؟! ... کَیفَ بِکُم إذا رَأیتُمُ المَعروفَ مُنکَرا و المُنکَرَ مَعروفا؟! پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: چه حالی خواهید داشت آن گاه که زنانتان فاسد شوند و جوانانتان نابکار شوند و شما امر به معروف و نهی از منکر نکنید؟... چه حالی خواهید داشت آن گاه که به زشت کاری فرمان رانید و از خوبیها باز دارید؟... چه حالی خواهید داشت آن گاه که خوب را زشت شمرید و زشت را نیکو؟ تهذیب الأحکام: ۶/۱۷۷/۳۵۹.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إلَی اللّه ِ أشکو مِن مَعشَرٍ یَعیشونَ جُهّالاً و یَموتونَ ضُلاّلاً ... و لا عِندَهُم أنکَرُ مِنَ المَعروفِ و لا أعرَفُ مِنَ المُنکَرِ! امام علی علیه السلام: به خدا شکایت می برم از گروهی که نادان زندگی می کنند و گمراه می میرند... و در نزد آنها چیزی زشت تر از نیکی و خوبتر از زشتی نیست! نهج البلاغه: الخطبه ۱۷.
الإمامُ علیٌّ علیه السلام: إنَّهُ سَیَأتی عَلَیکُم مِن بَعدی زَمانٌ لَیسَ فیهِ شَیءٌ أخفی مِنَ الحَقِّ و لا أظهَرَ مِنَ الباطِلِ ... و لا فی البِلادِ شَیءٌ أنکَرَ مِنَ المَعروفِ و لا أعرَفَ مِنَ المُنکَرِ! امام علی علیه السلام: پس از من روزگاری بر شما فرا خواهد رسید که در آن زمان چیزی پنهانتر از حق و چیزی آشکارتر از باطل نیست... و در شهرها چیزی نا پسندتر از کار نیک و پسندیده تر از کار زشت وجود ندارد! نهج البلاغه: الخطبه ۱۴۷.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: وَیلٌ لِمَن یَأمُرُ بِالمُنکَرِ و یَنهی عَنِ المَعروفِ! امام صادق علیه السلام: وای بر کسی که به زشت کاری فرمان می دهد و از خوبیها باز می دارد! الزهد للحسین بن سعید: ۱۰۶/۲۹۰.
الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: إنَّ رَجُلاً مِن خَثعَمٍ جاءَ إلی رَسولِ اللّه ِ صلی الله علیه و آله فقالَ: یا رَسولَ اللّه ِ، أخبِرنی ... أیُّ الأعمالِ أبغَضُ إلَی اللّه ِ عَزَّ و جلَّ؟ قالَ: الشِّرکُ بِاللّه ِ، قالَ: ثُمّ ما ذا؟ قالَ: قَطیعَهُ الرَّحِمِ، قالَ: ثُمّ ما ذا؟ قالَ: الأمرُ بِالمُنکَرِ و النَّهیُ عَنِ المَعروفِ. امام صادق علیه السلام: مردی از خثعم خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای رسول خدا! به من بفرمایید... کدام کارها نزد خداوند عزّ و جلّ منفورتر است؟ حضرت فرمود: شرک ورزیدن به خدا. عرض کرد: سپس چه کاری؟ فرمود: بریدن پیوند خویشاوندی. عرض کرد: بعد چه کاری؟ فرمود: فرمان دادن به زشت کاری‌ها و بازداشتن از خوبیها. تهذیب الأحکام: ۶/۱۷۶/۳۵۵.

پا نویس

منبع: پایگاه اینترنتی احادیث - تاریخ برداشت :۹۵/۲/۲۷

بازگشت به امر به معروف