فرهنگ مصادیق:آیین وحقوق همسایه داری و آثار آزار همسایه در زندگی انسان
محتویات
مقدمه
دین مقدس اسلام، برنامهای جامع و کامل برای سعادت بشر در دنیا و آخرت است که جنبهها و نیازمندیهای فردی و اجتماعی، جسمی و روحی او را در نظر دارد و در مورد همسایه داری نیز رهنمودهای سودمندی بیان کرده است.
خداوند در قرآن کریم در برشماری مجموعهای از حقوق اسلامی مسلمانان در قبال یکدیگر، نیکی به چند گروه از جمله همسایگان را به بندگانش سفارش میکند و میفرماید:
وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ. (نساء: 36)
و به همسایه نزدیک و همسایه دور احسان کن.
در تفسیر «دور» و «نزدیک» در آیه بالا، چند احتمال داده شده است، ولی به نظر میرسد منظور همان دوری و نزدیکی مکانی باشد. از آنجا که کلمه همسایه، در عرف عامیانه مفهوم محدودی دارد و تنها همسایگان نزدیک را دربرمی گیرد، شاید برای توجه دادن به وسعت مفهوم آن از نظر اسلام، راهی جز این نبوده است که نامی از همسایگان دور نیز به صراحت برده شود.
این بیان هنگامی تقویت میشود که نظر اسلام را دربارهٔ حد همسایگی بدانیم. شخصی میگوید از امام صادق علیه السلام پرسیدم: فدایت شوم، حد همسایگی تا کجاست؟ فرمود: «اَرْبَعین دارا مِن کُلِّ جانب؛ چهل خانه از هر طرف».
متأسفانه در دنیای ماشینی امروز روابط عاطفی و انسانی مردم با یکدیگر چنان به ضعف و خاموشی گراییده است که همسایگان نزدیک نیز کوچکترین خبری از حال همدیگر ندارند و حتی گاهی پس از چندین سال سکونت در یک محل، هنوز نام یکدیگر را نمیدانند. اسلام این رویه را به شدت نکوهش میکند و سفارشهای اولیای بزرگوار اسلام در این باره، موجب شگفتی است. علی علیه السلام در آخرین وصیتهای خود چنین میفرماید:
اللّهَ اللّهَ فی جیرانِکُمْ فَإِنَّهُمْ وَصِیَّهُ نَبِیِّکُمْ، مازالَ یُوصی بِهْمِ حَتّی ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُورِّثُهُمْ.
از خدا بترسید! از خدا بترسید! دربارهٔ همسایگان که همواره مورد سفارش پیامبرتان بودهاند. (آن حضرت) به قدری دربارهٔ آنان سفارش میکرد که گمان میبردیم برای ایشان میراثی قرار خواهد داد.
پیامبر اسلام شیوه رفتار همسایگان با یکدیگر را در تأمین سعادت و آسایش انسانها مؤثر میدانست و به یارانش سفارش میکرد در جایی مسکن گزینند که بتوانند از نعمت وجود همسایگان شایسته تری بهره مند شوند. وقتی یکی از اصحاب از ایشان پرسید: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله ! تصمیم دارم خانهای بخرم، به نظر شما کدام محله را انتخاب کنم؟ حضرت بدون آنکه محله خاصی را به او پیشنهاد کند، فرمود:
اَلْجَارُ ثُمَّ الدّارُ، اَلرَّفیقُ ثُمَّ السَّفَرُ.
اول همسایه [را بنگر] سپس خانه [بخر]، ابتدا رفیق [برگزین] سپس سفر [کن].
پیام متن:
۱. تا چهل خانه از هر طرف، همسایه به حساب میآیند.
۲. سفارش به همسایه داری در گفتار امامان معصوم.
۳. توجه به همسایگان قبل از خرید منزل.
آداب همسایه داری
آداب و حقوقی که اسلام برای همسایگان در نظر گرفته، فراوان است. روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله از یاران خود پرسید: آیا میدانید حق همسایه چیست؟ حاضران پاسخ منفی دادند. آن حضرت فرمود:
حق همسایه آن ا ست که اگر برای کرایه از شما درخواست کمک کرد، به او کمک کنید. اگر وام خواست، به او بپردازید. هرگاه تهی دست شد، از او دست گیری کنید. چنانچه خیری به او رسید، به او تبریک بگویید. هنگام بیماری، به عیادتش بروید. در مصیبتها به او تسلیت بگویید. اگر مُرد، در تشییع جنازه اش حاضر شوید. بر ارتفاع خانه خود بدون موافقت او نیفزایید تا مانع وزش نسیم و جریان هوا نشود. هرگاه میوهای خریدید، مقداری به او هدیه کنید و اگر مایل به این کار نبودید، آن را پنهانی به خانه ببرید و دقت کنید که فرزندتان آن را از خانه بیرون نبرد که فرزند او ببیند و به خاطر آن بهانه گیری کند. با بوی غذای مطبوع خود، او را میازارید، مگر آنکه مقداری برایش بفرستید.
گرامی داشتن و احترام همسایه نیز از سفارشهای مهم اسلام است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره میفرماید:
حُرْمَهُ الْجارِ عَلَی الْإنسانِ کَحُرْمَهِ أُمِّهِ.
احترام همسایه، مانند احترام مادر، بر انسان لازم است.
پیام متن:
۱. کمک مالی، عاطفی و غذایی، از وظایف اخلاقی همسایگان در حق همدیگر است.
۲. ارزش والای احترام به همسایه در اسلام.
صبوری و رازداری با همسایگان
اگر افراد یک محل به مدت طولانی با یکدیگر همسایه باشند، کم کم بر اسرار زندگی همدیگر آگاه خواهند شد. از آنجا که آشکار ساختن اسرار زندگی مردم و فاش کردن عیبهای آنان بسیار نکوهیده است، مؤمن نباید در کار دیگران کنجکاوی کند و به دنبال عیب جویی باشد. اگر هم بر حسب اتفاق بر رازی آگاه شد، باید آن را پنهان بدارد و مصداق این مثل که: «خدا میبیند و میپوشد، همسایه ندیده میخروشد» نباشد. از این رو، امام سجاد علیه السلام ، رازداری را یکی از حقوق همسایگان بر یکدیگر معرفی میکند و میفرماید:
فَإِنْ عَلِمْتَ عَلَیْهِ سُوءً، سَتَرْتَهُ عَلَیْهِ.
چنانچه بر عیب همسایه ات آگاه شدی، باید آن را پنهان سازی.
از سوی دیگر، تضاد و مزاحمت از پی آمدهای زندگی اجتماعی است. وقتی گروهی با هم در یک محیط زندگی میکنند، ممکن است کم توجهی و عمل نکردن بعضی افراد به آداب اسلامی، آسایش را از دیگران بگیرد و آنان را بیازارد و این، خود، زمینه ساز کدورتها و درگیریهای بعدی شود. در این صورت شایسته است طرفی که از همسایه خود کم لطفی دیده است، آزار همسایه را تحمل کند. اگر هم ناچار به نشان دادن واکنش شد، با رویی گشاده و زبانی نرم به وی گوشزد کند؛ به گونهای که این تذکر به اصلاح او کمک کند و رنجش خاطرش را موجب نشود. امام کاظم علیه السلام میفرماید:
لَیْسَ حُسْنُ الجَوارِ کَفَّ الْأَذی ولکِنَّ حُسْنَ الجَوارِ الصَّبْرُ عَلی الاَذی.
همسایه داری نیکو، به آزار نرساندن نیست، بلکه همسایه داری نیکو، در صبر بر آزار همسایه است.
پیام متن:
رازداری و صبر در برابر آزار همسایگان، از جلوههای والای اخلاق همسایگی است.
آثار مثبت رعایت حقوق همسایگی
رفتار نیک همسایگان با یکدیگر، میتواند سرچشمه برکتهای فراوانی باشد. تقویت روحیه همکاری و همفکری به منظور پاکیزه و آباد نگه داشتن محیط زندگی، یکی از آنهاست که خود، آرامش روانی و طول عمر انسان را در پی دارد. امام صادق علیه السلام در این باره میفرماید:
حُسْنُ الجَوارِ یُعَمِّرُ الدِّیارَ و یَزیدُ فی الْأَعمارِ.
همسایه داری نیکو، شهرها را آباد و عمرها را طولانی میکند.
در جای دیگر این امام همام، خوش رفتاری با همسایه را موجب زیاد شدن روزی معرفی میکند و میفرماید: «حُسْنُ الجَوارِ یَزیدُ فی الرِّزْقِ؛ همسایه داری نیکو، روزی را زیاد میکند».
آمرزش گناهان نیز پاداش خداوند به کسانی است که همسایهها از آنان راضی باشند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
مَن ماتَ وَ لَهُ جیرانٌ ثلاثَهٌ کُلُّهُمْ راضُونَ عَنهُ غُفِرَ لَهُ.
هر کس بمیرد، در حالی که سه همسایه داشته باشد و همگی از او راضی باشند، آمرزیده میشود.
پیام متن:
آبادانی شهرها، طولانی شدن عمر، فزونی روزی و آمرزش گناهان، نشانههای رضایت معنوی همسایگان از یکدیگر است.
نتیجه بی تفاوتی نسبت به همسایگان
بی خبری از حال همسایگان و بی توجهی به حقوق آنان، از اموری است که در اسلام نکوهش و از آن به زشتی یاد شده است. پیامبر بزرگوار اسلام، کسی را که خود، سیر بخوابد و همسایه اش گرسنه باشد، مؤمن نمیداند.
ما امَنَ بی مَنْ باتَ شَبْعانَ و جارُهُ جائِعٌ.
به من ایمان نیاروده است، کسی که با شکم سیر بخوابد، در حالی که همسایه اش گرسنه باشد.
همچنین، از امام صادق علیه السلام نقل است:
پس از جدایی حضرت یعقوب از فرزندش یوسف، فرزند دیگرش بنیامین نیز از وی جدا شد. این پیامبر بزرگ، روزی در حال مناجات به درگاه خداوند عرض کرد: بارالها، دوری از یوسف و نابینایی، مرا کم بود که بنیامین را نیز از من گرفتی! به او وحی شد: ای یعقوب! من اگر فرزندانت را میرانده باشم، برایت زنده میکنم و به تو برمی گردانم، ولی آیا به یاد داری که در فلان روز، گوسفندی کشتی و آن را کباب کردی و با اهلت خوردی و به فلانی و فلانی که همسایه تو و روزه دار بودند، چیزی ندادی؟
این حکایت، میآموزد که این بلا به سبب بی توجهی حضرت یعقوب علیه السلام به آن همسایه است.
ای که بر مرکب رهوار سواری هشدار خر هیزم کش همسایه تپیده به گلِ است
آتش از خانه همسایه درویش مخواه کانچه برروزن او میگذرد، دودِ دل است
پیام متن:
بی توجهی به احوال همسایگان، موجب کم لطفی خداوند و حتی نشانه ضعف ایمان است.
آزار به همسایگان
آزار دیگران، با فطرت آدمی ناسازگار است و هیچ عقل سلیمی آن را نمیپسندد. وقتی خداوند، بی توجهی به حال همسایگان را منشاء کم لطفی میشمارد، آزار رسانی به آنها، حتما پی آمدهای سنگین تری را در پی میآورد.
به رسول خدا صلی الله علیه و آله عرض شد: فلان زن، روزها روزه میگیرد و شبها به نماز میایستد و صدقه میدهد، ولی همسایه خود را نیز با زبانش میآزارد. حضرت فرمود: «لا خَیْرَ فیها، هِیَ مِن أهْلِ النّارِ؛ خیری در او نیست، او اهل آتش است».
اسلام پیروان خود را از همسایه آزاری بازداشته و هیچ ارج و حرمتی برای فرد همسایه آزار قائل نشده و دستور داده است با وی برخورد جدی کنید و او را به اشتباه خویش آگاه سازید. امام باقر علیه السلام دربارهٔ متوجه کردن همسایه به عمل نادرست خود، در حدیثی چنین میفرماید:
شخصی از آزار همسایه اش نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت کرد. حضرت او را به صبر فراخواند. بار دیگر نیز به شکایت آمد، حضرت باز هم او را به خویشتن داری دعوت کرد. بار سوم آمد و شکایت خود را تکرار کرد، پیامبر فرمود: چون روز جمعه شود، زمانی که مردم برای نماز جمعه میروند، اثاثیه ات را از منزل خارج کن و بر سر راه مردم بیاور. چون از تو علت این کار را جویا شدند، ماجرای خود را برای آنان بازگو کن. آن شخص به دستور پیامبر عمل کرد. چون ساعتی گذشت، همسایهای که آزارش میداد، سراسیمه نزد او آمد و از او خواست اثاثیه اش را به منزل بازگرداند و گفت: با خداوند عهد میکنم که دیگر تو را نیازارم.
پیام متن:
همسایه آزاری، در اسلام به شدت نکوهش و نوعی جرم اخلاقی محسوب میشود.
همسایگان را دریابیم
وجود همسایه خوب، برای آدمی نعمتی ارزشمند و همسایه خوب بودن، مایه محبت و دوستی است. دلها همواره متوجه جایی میشود که نیکی و مهربانی در آن حاکم باشد و هرجا که شهد خیر باشد، افراد گرد هم میآیند. نقش رفتار نیک در همسایگی، در ایجاد تجمعهای پرشکوه و الفتهای اجتماعی، فراوان است. حضرت علی علیه السلام میفرماید: «مَنْ حَسُنَ جِوارِه کَثُرَ جیرانُهُ؛ آن که همسایگی اش نیکو باشد، همسایگانش روزافزون میشود.»
ایشان در حدیثی دیگر میفرماید: «حُسْنُ الجوار یَعْمُرُ الدّیارَ و یزیدُ فی الأعمار؛ خوش همسایگی، هم آبادیها را آباد و هم عمرها را زیاد میکند».
امام صادق علیه السلام نیز در سخنی فرمود: «بر شما باد نماز خواندن در مسجدها و همسایگی خوب با مردم».
گاهی تحمل سختیها و ناسازگاریهای همسایگان، برای حُسن هم جواری لازم است. اگر بخواهیم روابط مان از هم نگسلد، باید صبور بود و تحمل کرد و بدی را با بدی پاسخ نداد.
رفت و آمد، رسیدگی، احوالپرسی، یاری، عیادت، انفاق و صدقه، رفع نیاز و همدردی، از جمله وظایفی که بر عهده همسایه و نیز نشانه جوانمردی و انسان دوستی است. حضرت علی علیه السلام میفرماید: «مِنَ المُروّهِ تَعَهُّدُ الجیرانِ؛ رسیدگی به همسایگان، جوانمردی است».
همچنین حضرت امام باقر علیه السلام یکی از ویژگیهای مهم شیعه را، رعایت حق همسایگی میداند و میفرماید:
والتعاهُدُ لِلجیرانِ مِنَ الفُقراءِ وَ اَهلِ المَسکَنَهِ وَ الغارِمینَ و الأَیتام.
از نشانههای پیروان ما، رسیدگی به همسایگان نیازمند و تهی دست و بدهکاران و یتیمان است.
انسان شرافتمند و با وجدان چگونه میتواند آسوده خاطر و با شکم سیر بخوابد، در حالی که در همسایگی او محروم و گرسنه و نیازمند باشد و با آنکه او میتواند گرهی را از آنان بگشاید، کوتاهی کند!؟ چگونه میتواند این سخن پیامبر را از یاد ببرد که:
ما امَنَ بی مَنْ باتَ شَبعانا وَ جارُهُ المُسلمُ جائعٌ.
هر کس سیر بخوابد، در حالی که همسایه مسلمانش گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است!
اگر این حق و حریم اسلامی، مسئولانه شناخته و رعایت شود، در جامعه اسلامی نیازمند و گرفتاری که صورت خود را با سیلی سرخ نگه دارد، پیدا نخواهد شد.
پیام متن:
حسن همجواری، رسیدگی، رفت و آمد، یاری، عیادت، انفاق و صدقه و رفع نیازمندی، از وظایف اخلاقی همسایگان نسبت به یکدیگر است.
