فرهنگ مصادیق:آیا شطرنج و پاسور حرامند؟
نویسنده: محمدی -گروه دین و اندیشه تبیان
محتویات
شطرنج
در مورد شطرنج و پاسور بین علما اختلاف است بعضی به طور کل حرام میدانند و بعضیها در صورت شرط بندی حرام میدانند و عدهای شطرنج را حلال و پاسور را حرام میدانند، حال چرا اینها حرامند و چرا بینشان تفاوت قائل شده است؟ و معیار حرام و حلال دانستن اینها چیست ؟
تفاوت شطرنج و پاسور
فرق شطرنج و پاسور، این است که شطرنج به عنوان یک وسیله ورزشی، مشهور شده و حتی فدراسیون دارد؛ از این رو، از حالت انحصاری وسیله قمار خارج شده است؛ مگر این که به طور شرط بندی بازی شود که در این صورت، باز هم حرام است؛ اما پاسور، در عرف مردم، وسیلهای است که به طور معمول، قمار بازان با آن بازی میکنند؛ از این جهت؛ حرام است اگر چه شرط بندی هم نباشد و اگر شرط بندی شود، بر گناه آن افزوده میشود.
چرا حرام هستند؟
برای حکم حرمت، حداقل دو عامل زیر دخالت دارد: ۱. وسیله قمار بودن در عرف مردم. ۲. شرط بندی و بدهکار شدن بازنده.
بازیهای فوتبال و امثال آن هم اگر با شرط بندی باشد، حرام و بدون شرط، اشکال ندارد. در بیان احکام الهی، چند نکته زیر را باید در نظر داشت:
۱. احکام الهی، مبتنی بر مصلحتها و مفسدهها است. گستره مصالح و مفاسد نیز شامل ابعاد جسمی، روحی، فردی، اجتماعی و امور مربوط به دنیا و آخرت است.
۲. احکام الهی برای پاسخ گویی به نیازهای بشر (ثابت و متغیر) است. برای نیازهای ثابت، احکام ثابت و برای نیازهای متغیر، احکام متغیر وضع میشود.
۳. احکام الهی، تابع موضوعات است و هر موضوعی، حکم خاص خود را دارد. از این رو، ثبات و تغییر احکام، پیوند وسیعی با ثبات و تغییر موضوعات دارد. بنابراین، ثبات احکام دینی، به لحاظ استواری موضوعات آنهاست و اگر موضوع عوض شود، دیگر ثبات حکم، معنا ندارد. به عنوان مثال، خوردن انگور، حلال است؛ اما اگر همان انگور تبدیل به شراب شود، خوردن آن نیز حرام خواهد شد.
۴. تغییر موضوع، انواع مختلفی دارد که یکی از آنها، استحاله شئ (تغییر ماهوی) است؛ مانند آن چه در مثال بالا بیان شد. نوع دیگر آن، تغییر عنوان منطبق بر موضوع است؛ به عنوان مثال، هر شئ نجسی که دارای منفعت حلال نباشد، از نظر شرعی، قابل مبادله اقتصادی نیست. از این رو، در گذشته، فروش خون حرام بود؛ زیرا فاقد منفعت حلال بود؛ اما امروزه که با تزریق خون، میتوان جان بیمارانی را از خطر مرگ رهانید، دارای منفعت حلال است. بنابراین، با آن که تغییری در ماهیت خون پدید نیامده، عنوان منطبق بر آن تغییر کرده، یعنی خون مصداق اموری واقع شده که منفعت حلال دارند و از این جهت، قابل مبادله اقتصادی است.
۵. بازی با آلات قمار، در اسلام حرام است و حکم به حرمت بازی با پاسور، از این جهت است که به عنوان یکی از ابزارهای قمار شناخته میشود؛ هر چند که با آن شرط بندی نکنند. بنابراین، تا زمانی که به این عنوان شناخته میشود، حکم آن حرمت خواهد بود؛ البته اگر مرجع تقلیدی در صدق عنوان آلت قمار بودن پاسور تردید کند، فتوا به حرمت نمیدهد.
در مقابل، شطرنج، امروزه در سطح جهان، آلت قمار به حساب نمیآید؛ بلکه آن را نوعی وسیله بازی فکری میشناسند. بر این اساس، شطرنج از نظر موضوع حکم شرعی، تغییر یافته است؛ یعنی، از آلت قمار بودن خارج شده و به تبع آن، حکمش نیز دگرگون شده است.
۶. مراجع عظام تقلید در این مورد نظرات مختلفی دارند (که در ادامه نظر چند تن از مراجع را نقل خواهیم کرد) که طبق اجتهاد خود دلایل مختلفی را برای حرمت آنها نقل میکنند. بنابراین، در این مسئله، هر کس باید به فتوای مرجع تقلید خود رجوع کند.
بازی با آلات قمار، در اسلام حرام است و حکم به حرمت بازی با پاسور، از این جهت است که به عنوان یکی از ابزارهای قمار شناخته میشود؛ هر چند که با آن شرط بندی نکنند. بنابراین، تا زمانی که به این عنوان شناخته میشود، حکم آن حرمت خواهد بود
مضرّات قمار
تاس و قمار
خداوند متعال، قمار را در ردیف میگساری و بت پرستی و از کارهای پلید شیطانی دانسته، دستور به اجتناب از آن داده است؛ «ای کسانی که ایمان آوردهاید! بدانید که شراب، قمار، بتها و چوبهای مخصوص برد و باخت، به تمامی، پلید، ناپاک و از کارهای شیطانی هستند؛ پس از این کارها بپرهیزید تا رستگار شوید». [۱]
«میسر»؛ یعنی قمار و قمارباز را «یاسر» گویند. ریشه این لغت، «یسر»، به معنای آسانی است و علت نام گذاری قمار به میسر، این است که قمارباز با آن، مال دیگران را به آسانی و بدون زحمت به چنگ میآورد. [۲]
بر اساس روایات متعددی که از رسول خدا صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین علیهم السلام، بازی با آلات قمار نیز در ردیف «میسر» شمرده شده است. جابر از امام باقر علیه السلام نقل کرده است: از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پرسیدند: میسر چیست؟ فرمود: هر چیزی که با آن قماربازی کنند؛ حتی مانند قاب یا گردو.
در آیه بعد آمده است: «شیطان، همواره در صدد ایجاد دشمنی و کینه توزی میان شما و بازداشتن شما از یاد خدا و برپایی نماز است. قماربازی و میگساری، ابزار شیطان در نیل به این هدف است؛ آیا باز هم دست از این کار برنمی دارید. [۳]
آیه دیگری، میگساری و قماربازی را در یک ردیف و از گناهان کبیره دانسته است؛ گرچه ممکن است احیاناً دارای منافعی هم باشند؛ اما قطعاً آثار زیان بار آنها، به مراتب بیشتر از سود آنهاست؛ «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِما إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما» [۴]؛ تو را از شراب و قمار میپرسند بگو : در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی است برای مردم و گناهشان از سودشان بیشتر است.
اموال به دست آمده از هر نوع برد و باخت، حرام است؛ جز در مواردی مانند مسابقه تیراندازی یا اسب سواری که استثنا شدهاند. پس بازی قمار که با برد و باخت مالی همراه داشته باشد - اعم از این که با آلات قمار باشد یا با هر وسیله دیگری - حرام و داخل در عناوین میسر است.
آثار روانی قمار
نکته مهم دیگر، بازتاب روانی قمار است. قمارباز، همیشه بازنده است؛ چون اگر ببرد، حریص تر میشود و باز هم قماربازی میکند و به یقین، او همیشه برنده نخواهد بود و در مراحل بعدی، خواهد باخت و از آن جا که این ثروت باد آورده است، قدر آن را ندانسته، چه بسا به زودی آن را از دست بدهد. از نظر اخلاقی نیز موجب قساوت قلب است؛ زیرا کسی که اموال و دارایی و گاهی تمام زندگی دوستش را بگیرد و او و خانواده اش را به روز سیاه بنشاند و خود با دارایی آنها، به عیش و نوش بپردازد قطعاً دارای قساوت قلب است.!! بازی با آلات قمار - حتی اگر بدون برد و باخت هم باشد - حرام شمرده شده است. این حکم به این دلیل است که کسی به این وادی خطرناک نزدیک نشود و به عبارت دیگر، احتمال دارد که حرمت بازی با آلات قمار، جنبه حریمی داشته، موجب شود که جامعه اسلامی، به طور کامل با این گونه امور، فاصله گیرد و به آنها نزدیک نشود.
از دیگر سو، کسی که میبازد، میکوشد برای جبران شکست روحی و مادی خود، بازی را ادامه دهد و چون اعصابش خرد شده، چه بسا تمام زندگی خود را ببازد و برای تسکین شکست و ناراحتیهای خود، به انواع مواد مخدر و مشروبات الکلی کشیده شود و شاید بدین جهت است که در این آیات، شراب و قمار با هم بیان شدهاند.
در خصوص بعضی از بازیها (مانند شطرنج)، باید دانست که «فقه»، مرز نهایی میان حرام و واجب را مشخص میکند؛ اما باید مواظب سایر آثار جانبی آنها بود. برخی مانند «شانتال شوده»، قهرمان شطرنج فرانسوی، برآنند که شطرنج، یک ورزش خسته کننده است... پرداختن به شطرنج، سایر منابع ذهنی را از کار میاندازد و دیگر فعالیتهای ذهن، بیهوده و پوچ میشود. شطرنج میتواند به مفهوم «نظریه پاسکالی»، با فشاری که بر یک نقطه از بدن (مغز) وارد میسازد، اختلال حواس ایجاد کند.
بازی با آلات قمار - حتی اگر بدون برد و باخت هم باشد حرام شمرده شده است. این حکم به این دلیل است که کسی به این وادی خطرناک نزدیک نشود و به عبارت دیگر، احتمال دارد که حرمت بازی با آلات قمار، جنبه حریمی داشته، موجب شود که جامعه اسلامی، به طور کامل با این گونه امور، فاصله گیرد و به آنها نزدیک نشود
به نظر برخی، یکی دیگر از مضرات شطرنج، کینه و عداوتی است که میان بازیکنان پدید میآید. «الخین» (قهرمان دیگر شطرنج) میگوید: «برای برنده شدن در بازی شطرنج، باید از حریف خود متنفر شد». مهم تر از همه آن که بازی با پاسور، شطرنج و...، عمر انسان را تلف، اعصابش را فرسوده و روانش را آشفته میسازد!
اگر حلال و حرام قرآن همیشگی است پس چرا حکم شطرنج فرق کرده است ؟
منظور از این که حرام خداوند همیشه حرام و حلال او نیز برای همیشه حلال است، تغییر ناپذیری در حکم است ولی موضوعات قابل تغییر است به این معنا که هرگاه موضوع حکمی ـ که حکم، مبتنی بر عنوان خاص آن موضوع بود ـ عنوان جدیدی پیدا کند، حکم آن نیز تغییر مییابد مثلا اگر «سگ » به سبب فرو رفتن در نمک زار، تبدیل به نمک شود و عنوان نمک پیدا کند، دیگر نجس نیست. (البته از این امر در فقه، به «استحاله » تعبیر میشود) همچنین، اگر شطرنج ـ که با آن برد و باخت میشد و سرگرمی ویژه پادشاهان بود، ـ عنوان سابق خود را از دست بدهد و عنوان «ورزش » پیدا کند و ثانیاً برد و باختی در آن مطرح نباشد، بازی کردن با آن به فتوای برخی فقها بدون اشکال است. [۵]
نظر مراجع در مورد پاسور و شطرنج
قمار
۱- پاسخ مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنهای: اگر به نظر مکلّف، شطرنج در حال حاضر از آلات قمار محسوب نشود در این صورت بازی با آن بدون شرطبندی اشکال ندارد ولی پاسور عرفاً از آلات قمار محسوب میشود و بازی با آن مطلقاً حتی بدون شرط بندی حرام است؛ و در حکم مذکور فرقی بین کامپیوتر و غیر آن نیست.
۲- پاسخ آیت الله وحید خراسانی: اگر با برد و باخت باشد حرام قطعی است و اگر بدون برد و باخت باشد بنابر احتیاط واجب، حرام است و این احتیاط واجب در ترک شطرنج مورد تأکید است.
۳- این بین نظر آیت الله مکارم شیرازی نیز اینگونه اعلام شده است؛ بازی با پاسور چنانچه در عرف محل از حالت قمار خارج شده باشد اشکالی ندارد.
۴- فتوای حضرت امام ( ره ) مبتنی بر این نکته است که روایاتی که دربارهٔ شطرنج وجود دارد، خود شطرنج را بنفسه موضوع حرمت قرارنمی دهد؛ بلکه آن را به عنوان یکی از مصادیق قمار مشمول حرمت قرارمی دهد.در این صورت اگر در زمانی شطرنج از موضوع آلت قمار بودن خارج شود، بازی با آن حلال خواهد بود و فتوای حضرت امام ( ره ) نیزمشروط به تحقق این فرض است که واقعاً شطرنج در سطح جهانی ازموضوع قمار بودن خارج شده باشد.از این رو با تبدل موضوع، حکم نیزدگرگون خواهد شد.ب ) پاسور نیز به عنوان آلت قمار بودن حرام است و بازی با آلت قمار مطلقاً حرام است؛ یعنی، تا زمانی که بر آن عنوان " آلت قماربودن" صدق میکند، بازی با آن با برد و باخت و بدون برد و باخت حرام است. در مورد شطرنج نیز اگر واقعاً صدق عنوان یاد شده جاری باشد، به فتوای حضرت امام ( ره ) و همه مراجع دیگر، بازی با آن جایز نخواهد بود،حتی اگر بدون برد و باخت باشد.اما این که آیا عنوان یاد شده هنوز هم جاری است یا نه، موکول به نظر عرف میباشد.
۵- آیت الله سیستانی بازی با شطرنج جایز نیست اگر احراز شود در هیچ کجا بازی با برد و باخت مالی با آن معمولا انجام نمیشود بازی با آن جایز خواهد بود ولی ظاهرا این فرض محقق نیست.
