فرهنگ مصادیق:آیا حس انتقام جویی مورد قبول اسلام است؟
آیا حس انتقام جویی مورد قبول اسلام است؟ در حالیکه اسلام رحمه للعالمین است و آمده است تا سلام و آشتی را در سراسر جهان گسترش دهد، نه اینکه حس انتقام جویی داشته باشد؟
همانگونه که خود معترفید اسلام دین عفو و گذشت است، و در آموزههای دینی فراوان بر این مسئله تأکید فراوان شده است.
خداوند در قرآن کریم خود را عفو کننده و صاحب گذشت معرفی میکند: «... إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا»؛[۱]هرآینه خدا عفو کننده و آمرزنده است.
به پیام آورش نیز سفارش به عفو و گذشت میکند: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ»؛[۲] عفو را پیشه کن و به نیکی فرمان ده و از جاهلان اعراض کن.
«فَفَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ»؛[۳] به (برکت) رحمت الهی، در برابر آنان [مردم ] نرم (و مهربان) شدی! و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو، پراکنده میشدند. پس آنها را ببخش و برای آنها آمرزش درخواست کن! و در کارها، با آنان مشورت کن.
بنابر این، عفو و گذشت از اساسیترین اصول دین اسلام، و اوصاف پسندیده اخلاقی در حوزه اخلاق اسلامی است.
این مسئله اما، تنها زمانی میتواند مفید باشد و کاربرد داشته باشد که طرف مقابل نیز به ابتداییترین تعهدات اخلاقی و اجتماعی پایبند باشد، و گذشت و عفو را نشانی از ضعف و ناتوانی تلقی نکند. اگر یک طرف عفو و گذشت داشته باشد و طرف دیگر مغرور و خودپسند بوده و به هیچ قانون و تعهدی پایبند نباشد، در اینگونه موارد گذشت موجب سوء استفاده شده و از این جهت ممکن است آسیب بیشتری به جامعه اسلامی وارد بیاید؛ لذا اینجا است که اسلام به ما دستور میدهد با آنان مانند خودشان برخورد کنید: «فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ»؛[۴] پس هر کس به شما تجاوز کرد، به همان اندازه بر او تعدی کنید.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً»؛[۵] ای کسانی که ایمان آوردهاید، با کافرانی که نزدیک شمایند جنگ کنید تا در شما شدت و درشتی یابند، و بدانید که خدا با پرهیزگاران است.
از سویی دیگر اما، اسلام به ما میآموزد؛ کسانی که با شما زندگی مسالمت آمیز دارند، شما نیز با آنها از سر مهر و وفا برخورد کنید و اینگونه رفتار عین عدالت است: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»؛[۶] خدا شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در راه دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند، نهی نمیکند؛ چرا که خداوند عدالت پیشگان را دوست دارد.
«وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ»؛[۷] و اگر تمایل به صلح نشان دهند، تو نیز از در صلح درآی و بر خدا توکّل کن، که او شنوا و دانا است.
بنابر این، دین اسلام در هیچیک از آموزههایش ابتداءً سفارش به برخورد خشن و انتقام جویی نکرده و نمیکند. خشونت و انتقام در جایی است که دشمن به هیچیک از قوانین و تعهدات انسانی، اجتماعی و بین المللی پایبند نباشد و در صدد از بین بردن اساس دین و... برآید.
