فرهنگ مصادیق:آفات انقلاب اسلامی - حوزه
مقدمه
به مناسبت دهه مبارک فجر در روز ۱۷/۱۱/۸۰ میز اندیشهای با حضور آقایان: دکتر سید علی قادری (نویسنده کتاب خمینی روح الله)، دکتر نجفقلی حبیبی(رئیس دانشگاه علامه طباطبایی) با شرکت کارکنان مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، در محل نمازخانه این مؤسسه برگزار شد. طرح پرسشها و اداره این مسیر اندیشه را آقای بهرامپور (مجری صدا و سیما) به عهده داشتند، نظر خوانندگانی گرامی را به خلاصهای از مباحث به عمل آمده در این نشست جلب میکنیم.
در ابتدای جلسه، آقای بهرامپور ضمن خوش آمدگویی به حاضران با اشاره به ویژگیهای انقلاب اسلامی ایران این پرسش را مطرح کرد که: «آفتهای یک انقلاب چیست؟»
دکتر حبیبی: بسم اللّه الرحمن الرحیم. من هم شروع دهه مبارک فجر را خدمت سروران ارجمند تبریک عرض میکنم و افتخار میکنم که خداوند توفیقی داد که در این جلسه شرکت کنم. یکی از مهمترین مباحث مربوط به انقلاب همین آفتهای انقلاب است. انقلابها هم مثل هر پدیده اجتماعی در معرض دگرگونی قرار دارند. و ما به عنوان وارثان انقلاب اسلامی بیش از دیگران وظیفه داریم انقلاب را از خطرات احتمالی حفظ کنیم. روشهای حفاظت و پیشبرد اهداف انقلاب هم ممکن است دگرگون شود. و این در واقع همان مسئله نقش زمان و مکان است که حضرت امام فرمودند. ما باید خودمان را ارزیابی کنیم و راههایی را پیدا کنیم تا مردم همچنان در پیشبرد اهداف انقلاب مشارکت داشته باشند.
دکتر سیدعلی قادری: بسم اللّه الرحمن الرحیم. من هم به سهم خود این ایام خجسته را خدمت برادران و خواهران عزیز تبریک عرض میکنم.
انقلاب را تا تعریف نکنیم نمیتوانیم آفتهایش را بشناسیم و انقلاب اسلامی ما از جهتی مانند همه انقلابهای دنیاست، از جهتی ویژگیهای منحصر به فرد خود را دارد. کشور ما یک کشور مسلمان شیعی بود که استبداد داخلی برخلاف سنت و فرهنگ ما حرکت میکرد تا جایی که این استبداد و نیز سلطه خارجی زمینه را برای قیام عمومی و خواست عمومی برای کسب استقلال در قالب حکومت اسلامی فراهم کرد. ضمناً بحث حکومت اسلامی مطرح بود نه جمهوری اسلامی! «جمهوری اسلامی» ابداع حضرت امام بود که به جامعه عرضه کرد و مردم پذیرفتند و از آن پس به جای حکومت اسلامی شعار دادند جمهوری اسلامی. به هر حال هر چیزی که این سه شعار اصلی انقلاب را ـ استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی ـ تهدید کند آفت انقلاب است.
بهرامپور: بهتر است بحث را با توجه به همان عناصر زمان و مکان ادامه دهیم و بپرسیم ایا انقلاب اسلامی توانسته است به سؤالات مطروحه در بستر جامعه در تمام شئون زندگی اجتماعی در طی حیات خود پاسخگو باشد یا خیر؟
دکتر حبیبی: به نظر من بعضی از آفتهای انقلاب به حفظ نظام اسلامی برمی گردد و بعضی دیگر به آرمانها و اهداف انقلاب مربوط میشود. یک مسئله این است که ایا انقلاب همچنان ادامه دارد یا تمام شده است؟ بعضی از مسئولین و متفکران در سخنان خود اشاره میکنند که ما وارد دهه سوم انقلاب شدهایم و این دهه، دهه تثبیت انقلاب است. یعنی انقلاب جا افتاده و حالا باید اصولش را پایدار کنیم. بعضی دیگر ممکن است این سخن را قبول نکنند و بگویند وضع فعلی انقلاب نیست، نظامی است که ما باید در فکر تداوم آن باشیم.
من فکر میکنم با توجه به راهنمایی خود حضرت امام علل محدثه میتواند همان علل مبقیه باشد. اگر ما این را مبنا قرار بدهیم فکر میکنم به نتایج درستی برسیم. یکی از علل پیروزی انقلاب اسلامی وحدت امت بود که این امر البته با اختلاف سلیقهها تفاوت دارد. حالا هر چیزی که این وحدت را برهم بزند از آفات انقلاب محسوب خواهد شد و به نظام اسلامی آسیب میرساند و اگر ما جامعه را به فقیر و غنی تقسیم کنیم و فاصله میان آنها به وسایل مختلف زیاد شود، انقلاب قطعاً آسیب خواهد دید. از نظر فرهنگی نیز همینطور است. و اختلاف فرهنگی نیز اگر شدت یابد به اصل نظام صدمه خواهد زد.
مسئلهای دیگر باورهای عمومی است و باورهایی که مبنای انقلاب اسلامی بود مانند انگیزه الهی و اسلامی و انگیزه اصلی مردم این بود که قوانین و ضوابط اسلامی پیاده شود. مردم باور داشتند که با برقراری حکومت اسلامی هم زندگی دنیایی آنها، هم معنویت و اخلاق و آخرت آنها تأمین و آباد میشود. لذا هر چیزی که اسلام را تضعیف کند خطر بزرگی برای انقلاب اسلامی خواهد بود. فهم از اسلام هم مهم است. اسلام امریکایی و اسلام طالبانی هم وجود دارد ما فکر میکنیم فهمی که امام از اسلام تبیین کرد مورد قبول مردم بود نه هر برداشت و اندیشهای و اسلامی که امام معرفی کرد با استقلال، آزادی اصلاً تضادی نداشت. امام دیدگاههای متحجرانه را از اسلام طرد کرد لذا برداشت دگم و متحجرانه از اسلام یا وسیله قراردادن اسلام برای جذب مردم از آفات انقلاب اسلامی محسوب میشود. همچنین مجاز شمردن اشرافیت در درون اسلام با دیدگاه امام خمینی اصلاً جور در نمی اید اسلام آمد که اشرافیت را از بین ببرد و معنویت را جای آن بگذارد. در اسلام افراد امتیازی نسبت به هم ندارند مگر بر اثر تقوی. «اِنَّ اکرَمَکُم عِندَاللّه اتقکُم». ضمناً از اعمال نفوذ دستهای خارجی یا عوامل آنان نباید غافل بود ولی به هر حال حفظ وحدت به حمایت از محرومین از اصول بسیار مهم حفظ و تداوم انقلاب اسلامی است.
بهرامپور: درباره بحث تثبیت و تداوم انقلاب به هر حال ما به عنوان یک نظام انقلابی در سطح بین المللی مطرح شدیم. اینک مسئله این است که ما در این سطح چه میکنیم و چه باید بکنیم. از جهت داخلی نیز مسئله مطالبات مردم در ابعاد مختلف فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و غیره مطرح میباشد. تعادل بین این دو جهت ضروری به نظر میرسد و بی توجهی به آن خطر بحران را در پی خواهد داشت. ببینیم نظر آقای دکتر قادری چیست.
دکتر قادری: اگر بخواهیم از جهت بین المللی نگاه بکنیم انقلاب ما یکی از توفندهترین، قویترین، توانمندترین و شگفت انگیزترین انقلابهای جهان است که در عصر نظام دو قطبی توانست ظهور و بروز پیدا بکند. انقلابی که بدون تکیه بر شرق یا غرب پیروز شد. حضرت امام در سال ۶۴ فرمودند: انقلاب صادر شد یعنی حتی اگر ما شکست بخوریم و نابود بشویم باز هم انقلاب وجود دارد و مرز نظام دو قطبی شکسته شده است. حالا هرکسی در این دنیا میتواند نفس بکشد و حرفش را بزند و این یکی از دستاوردهای بزرگ بشریت است. علت آن است که این انقلاب انسانی را داشت به نام «علی(ع)»، انسانی را داشت به نام «حسین(ع)». این فرهنگ ما بود. امام منادی این فرهنگ بود که بخش روشنفکری و بخش نخبگان کشور هم رهبری او را پذیرفت. امام توانست کارهای شگفت انگیزی بکند. او توانست صحنه بین المللی را در اختیار بگیرد و مقولات دست اول بشری را در سطح جامعه بشری مطرح کند. بحثهای حقوق بشر امام در پاریس کولاک کرد. امام حقوق بشر را در سطح بسیار بالاتر از سطح سیاسی، در سطح فلسفی و انسانی مطرح کرد. امام مصالح بشری را هدف قرار داد و انسانهای روشنفکر و چیز فهم دنیا فهمیدند و قبول کردند. به همین دلیل بود که امریکائیها نتوانستند مستقیماً به ایران حمله کنند هرچند ما حدود ۴۵ هزار نفر از آنان را ریختیم بیرون! امام سطوح عالی بشری را مطرح میکند. حتی در جنگ انسانیتی را نشان میدهد که باور نکردنی است. وقتی میخواهند سد در بندی خان را بزنند حضرت امام میپرسد بعد از زدن سد آب شرب مردم چه میشود؟ ایا مردم عراق به زحمت میافتند؟ و وقتی میشنود چنین است جلوی زدنِ سد را میگیرد! خوب فکر کنیم و این را با وضع امروز دنیا مقایسه کنیم. خیلی سطح بالاست انسانی است. بعد هم که امریکائیها به عراق حمله میکنند آنها جایی جز پناه آوردن به ایران ندارند. یک میلیون و سیصدهزار آواره عراقی وارد ایران میشوند و ایران با آغوش باز آنان را میپذیرد. کسانی را میپذیرد که بر روی ما اسلحه کشیدند و برادران ما را کشتند. این است رشادت و بزرگواری ملت ایران، رهبری خمینی بزرگ! حالا هم در این دنیای شلوغ و آلوده به جنایات ابرقدرتها و قدرتها ایران گفتگوی تمدنها را مطرح میکند.
به هر حال امام رهبر این کشور و نخبگان این کشور بود که توانست تا این حد جلو برود اینک یکی از آفتهای بزرگ انقلاب همان تحجر است یعنی بحث نخبه کشی! من میخواهم روی سخن آقای دکتر حبیبی تمرکز کنم و بگویم وحدت از عوامل اصلی پیروزی بود اما باید مواظب باشیم که این شعار خود آفت انقلاب نشود. امام وحدت ایجاد کرد بدلیل پذیرش کثرت. میدانیم که رضاخان نیز شعار وحدت میداد. وحدت رضاخانی این بود که زنها حجاب اسلامی خود را ترک کنند، همه لباس یکدست بپوشند، همه کلاه فرنگی بگذارند و...
امام گفت: امت. وقتی میخواهد امت درست کند یعنی پذیرش کثرت. همه امام را قبول داشتند. حتی شخصی مثل مرحوم کافی امام را امام خود میدانست. شخصی مثل دکتر شریعتی وقتی کتاب امت و امامت را مینویسد در واقع همان پذیرش ولایت فقیه و پذیرش رهبری امام است. اصلاً امت یعنی این. در امت اسلامی یک مسیحی نیز به رسمیت شناخته میشود حضرت امام در سال۱۳۵۷ طی پیامی از مسیحیان جهان خواست تا برای نجات ملت ایران دعا کنند. امام که ماتریالیست نبوده تا همینطوری از روی سیاست حرفی زده باشد امام یک مرد خدا بود ببینید به رسمیت شناختن دین تا این حد که خواستار دعای پیروان آن شود...
بهرامپور: یکی از مباحث مطرح این روزها بحث مردم سالاری دینی است چه نسبتی وجود دارد میان این بحث و مسأله توجه به نخبگان؟
دکتر حبیبی: ابتدا درباره وحدت توضیح دهم که این بحث بحثِ دشواری است و ما باید اول ببینیم وحدت چیست، مؤلفههای آن چیست و چه شرایطی دارد؟ ایه شریفه «انا خلقناکم من ذکرٍ و انثی و جعلناکم قبائلاً و شعوباً...» تا آخر بر این نکته تأکید دارد که مردم گروه گروهاند هر گروهی آداب و رسوم خود را دارد، زندگی خود را دارد و این در اسلام یک اصل پذیرفته شده است. حالا اگر کسی بیاید و بگوید من این تنوع را نمیپذیرم او اصلاً دنبال وحدت نیست البته در حال حاضر ما مسئله دیدگاههای مختلف را داریم. امام در پاسخگویی به دیدگاههای متنوع اصل قرآنی شوری را مطرح کرد مجلس شورای اسلامی از نظر امام محل بحث و گفتگو و یافتن بهترین راه حل هاست. از نظر امام جمعیتها و احزاب آزادند و دیدگاههای متنوع پذیرفته میشوند و احترام دارند. ولی اجرای این دیدگاهها در قالب قانون اساسی جمهوری اسلامی است. این بحث با موضوع مردم سالاری دینی نیز ارتباط دارد. مردم سالاری دینی به عنوان سبکی از جمهوریت در دنیا مطرح شده است. لذا موضوع وحدت که بنده مطرح میکنم در سطح بالای است در سطح پذیرش اختلاف نظرها و تنوع سلیقه هاست ولی در عمل البته رأی اکثریت ملاک است و این همان عین دموکراسی است. دموکراسی یعنی اکثریت آراء. مهم این است که رابطه قدرت و مردم براساس رأی اکثریت باشد. این رأی میشود جمهوری که برای ما با محتوای دینی است.
در هر حال تنگ نظری و عدم تحمل نظر مخالف به وحدت و آزادی ما آسیب میرساند. وقتی ما جمهوری اسلامی را پذیرفتیم اختلاف فرهنگی را هم پذیرفتهایم.
بعضیها هم دم از وحدت و رفاه ملی میزنند و منظورشان این است که هرچه ما می گوئیم بقیه از ما اطاعت کنند این اندیشه اساس وحدت را در هم میریزد. چطور ممکن است اکثریتی فقیر با اقلیتی ثروتمند که مال دیگران را خوردهاند متحد بشوند اینکه امام میگفت من یک موی کوخ نشینان و شهید دادگان را به تمام اغنیا و ثروتمندان نمیدهم، این چه شجاعتی و چه فرهنگی بود. ما باید دنبال آن وحدتی باشیم که امام میفرمود. ما ممکن است در کشور صد تا حزب هم داشته باشیم ولی مدیریت کشور یکپارچه باشد. مدیریت دوگانه و اختلافاتی که یکپارچگی اداره کشور را برهم میزند از آفات جدی نظام است. امروزه عدهای حتی سخنان روشن امام را غیرمنصفانه به نفع خود یا گروه خود تعبیر و تفسیر میکنند. ما انشاءاللّه باید از اندیشههای امام بهره بگیریم و اجازه ندهیم بی اعتمادی عمومی بر مردم حاکم شود. ما باید در عمل وحدت را حفظ کنیم.
دکتر قادری: تنها انقلابی که در دنیا اصل خود را به رفراندوم گذاشت انقلاب اسلامی ایران بود. یک انقلاب آنقدر متکی به خود است که میتواند چنین بکند. یک بار حاج احمد آقا از امام پرسیدند اگر خدای نکرده مردم ایران به جمهوری اسلامی رأی نمیدادند چه میکردیم؟ امام فرموده بودند آن وقت میرفتیم در حوزه و دانشگاه بررسی میکردیم که اشکال ما کجا است که مردم به ما رأی ندادند.
حضرت امام از بسیاری موضوعات اسلامی از جمله موضوع شوری تفسیر والاتری داشتند. بعضیها شوری را استفاده کردن از نظر دیگران میدانند ولی مفهوم دیگر این است که به نتیجه مشورت با توکل به خدا عمل کن حضرت رسول اکرم(ص) نیز چنین میکردند در واقع شکستی که متکی بر مشورت باشد ارزش آن خیلی بزرگتر از پیروزی است که پشت آن مشورت نیست. ما باید کار کنیم و مواظب باشیم بقول حضرت امام اگر موفق نشویم اسلام سیلی میخورد و شاید نتواند سالها سر بلند کند و یکی از آفتهای بزرگ انقلاب این است که اسلام را و دین را در قم، فقه و روحانیت خلاصه بکنیم. ما در جهان معاصر با توجه به عنصر مکان و زمان منافع ملی را باید در قالب اسلام ملاحظه کنیم.
این نشست تا اذان ظهر ادامه یافت و سپس نماز جماعت به امامت حجت الاسلام والمسلمین امامی برگزار شد.
