فرهنگ مصادیق:آثار یاد خدا در زندگی

آثار یاد خدا در زندگی

مقدمه

یاد خدا در همهٔ مراحل زندگی- از تولد تا مرگ، و قیامت- با ما خواهد بود. نوشتهٔ حاضر به بررسی شمه‌ای از آثار و برکات و یاد خدا درزندگی انسان می‌پردازد. ما در این مقاله، پس از مقدمه‌ای کوتاه و بیان حقیقت ذکر، به آثار دنیوی و اخروی یاد خدا می‌پردازیم.
کلید واژه‌ها:ذکر، یاد خدا، آثار دنیوی، آثار اخروی.
یاد خدا از زیباترین و بهترین جلوه‌های عبودیّت، و اساسی‌ترین و بنیادی‌ترین طریق بندگی و سلوک الی الله است. اگر یاد خدا در رفتار و زندگی آدمی طلوع کند، آثار ارزشمندی ازخود به جای می‌گذارد؛ همچنان که غفلت از آن نیز سبب بروز آثار زیانباری می‌گردد.
قرآن، چه زیبا می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال واولادتان شما را از یاد خدا غافل نکند؛ که هرکس چنین کند، زیانکار است.

حقیقت ذکر

حقیقت ذکر و یاد خدا عبارت است از توجه قلبی انسان به ساحت قدس الهی و توجه کاملِ تمامیِ وجود آدمی به ذات احدیت. اطلاقِ یاد خدا به ذکر لفظی و زبانی از آن جهت است که ذکر لفظی از آثار ذکر قلبی است؛ وقتی دل مشغول یاد خدا و ذکر الهی است، زبان نیز بیانگر آن اشتغال قلبی می‌شود؛ و گرنه ذکر حقیقی همان ذکر قلبی و توجه دل به سوی پروردگار جهانیان است.

آثار یاد خدا

آثار دنیوی

یاد خدا در زندگی دنیوی انسان، آثار و برکات فراوانی دارد که در دو محور مادی و معنوی به تبیین آن می‌پردازیم.
آثار مادی: عمده‌ترین آثار و برکات مادی یاد خدا در زندگی دنیوی به شرح ذیل است:

شکوفایی عقل

از آثار ارزشمند ذکر خدا و مداوت برآن، روشنی دل و خرد انسان است؛ چنان که در سخنان گهر بار امام علی(علیه السّلام) می‌خوانیم:
مَن ذَکَّرَ اللهُ سُبحانَهُ اَحیَا الله قَلبَهُ وَ نَوِّرَ عَقلَهُ وَ لُبَّهُ ؛ هر کس به ذکر و یاد خدای سبحان مشغول باشد، خداوند دلش را زنده، اندیشه و خرد او را روشن می‌گرداند.
در جای دیگر می‌فرمایند:
الذِّکرُ نُورُ العُقُولَ وَ حَیاهُ النَّفُوسَ، وَ جَلاُءُ الصُّدُورَ؛یاد خدا، روشنی عقول، و زندگی بخش جان‌ها و صیقل دهندهٔ سینه هاست.
اَلذِّکرُ هِدایَـهُ العُقُول وَ تَبصِرَهُ النُّفُوسَ؛ یاد خدا، مایهٔ هدایت خردها و بصیرت جان هاست.

پایداری و پیروزی:در قرآن کریم می‌خوانیم

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر به گروهی از دشمن برخورد کردید، پایداری کنید و خدا را فراوان یاد کنید، باشد که پیروز شوید.
شک نیست که توجه به خدا ویاد علم و قدرت بی پایان الهی و تکیه به رحمت وسیع پروردگار، روحیهٔ سرباز و مجاهد فی سبیل الله را تقویت می‌کند و در پرتو یاد خدا احساس قدرت کرده، خود را تنها و بی یاور نمی‌بیند.
امام سجاد(علیه السّلام)، مرزبانان را این گونه دعا می‌کند:
پروردگارا، در پرتو یاد خویش، یاد دنیای فریبنده را از دل این پاسداران مبارز بیرون ساز و توجه به زرق وبرق اموال(مظاهر دنیا) را از قلب آن‌ها دور ساز و بهشت را در برابر چشمان و فکر آن‌ها قرار ده.
حضرت علی(علیه السّلام) می‌فرماید:
هرگاه در جنگ با دشمن رو به رو گشتید، کمتر سخن بگویید و بیشتر خدای بزرگ را یاد کنید.

تجارت و بازار

شیطان برای غافل کردن انسان‌ها، از طرق مختلف وارد می‌شود و هر کس را به تناسب جایگاه و شغل و موقعیتی که دارد، می‌فریبد و مشغول می‌سازد. آن چه می‌تواند ا نسان را از دام‌های مختلف شیطان رهایی بخشد، یاد خداست. بازار و محل تجارت و کسب و کار، یکی از مراکز فعالیت شیاطین است. امیرمؤمنان علی(علیه السّلام) می‌فرماید: اَکثِرُوا ذِکرَ اللهَ عَزَّوَجَل اِذا دَخَلتُمُ الاَسواقَ عِندَ اشتِغالِ النّاسِ فَاِنَّهُ کَفّارَهٌ لِلذٌّنُوب وَ زِیادَهٌ فِی الحَسَنات وَ لا تَکتُبُوا فِی الغافِلِینَ؛ هرگاه به بازار می‌روید و مردم سرگرم کار و تجارتند، خدای بزرگ را بسیار یاد کنید؛ زیرا این کار، گناهان را پاک و برحسنات می‌افزاید؛ و در زمرهٔ غافلین نوشته نمی‌شوید.

آثار معنوی

همنشینی خدا

اثر معنوی یاد خدا در زندگی دنیوی انسان، همنشینی و همراهی خدا با اوست. خداوند در حدیثی قدسی به حضرت موسی(علیه السّلام)- آن گاه که از قرب و بعد خداوند سؤال کرد- خود را همنشین کسی دانست که او را یاد می‌کند و فرمود:
اَنَا جَلیسُ مَن ذَکَرَنی؛ من همنشین کسی هستم که مرا یاد می‌کند.
باز راجع به همین نکته، در قرآن می‌خوانیم:
فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ؛ مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم. شاکر و سپاسگزار من باشید و به من کفر نورزید.
نتیجه و اثر یاد خداوند و نعمت‌های او سبب می‌شود تا خدا نیز ما را در زندگی و هنگام بروز مشکلات فراموش نکند و به ما یاری رساند.
امام صادق (علیه السّلام) فرمود:
خدای سبحان خطاب به بندگان خود می‌فرماید: «ای پسر آدم! در قلب و درون خود، به یاد من باش؛ تا من نیز در جانم به یاد تو باشم. در خلوت به ذکر من مشغول باش تا در جَلوت به یاد تو باشم. در میان جمع مرایاد کن؛ تا من نیز در میان جمعی بهتر، نزد فرشتگان، از تو یاد کنم.

تهذیب نفس و اصلاح درون

یاد خدا، خس و خاشاک درون آدمی را می‌زداید و قلب را صفای معنوی می‌بخشد.
امیر مؤمنان علی(علیه السّلام) می‌فرماید:
اَصلُ صَلاحِ القَلبِ اِشتِغالُهُ بِذِکرِ الله؛ اصل ور یشهٔ اصلاح و پاکی دل، پرداختن به ذکر خداست. همان حضرت در سفارشی به فرزندش امام حسن مجتبی(علیه السّلام) می‌فرماید: اُوصیکَ بِتَقوَی الله یا بُنَّیَ وَ لُزُومِ اَمرِهِ وَ عِمارَهِ قَلبِکَ بِذِکرِهِ؛ پسرم [حسن جان]، تو را به تقوای الهی و پایبندی به فرمان او و آباد کردن دلت با ذکر خدا سفارش می‌کنم.

بازسازی رفتار و عمل

یاد خدا به عنوان یکی از مهمترین عوامل تقویت و بازسازی اعمال آدمی و پرورش دهندهٔ فضایل اخلاقی و سازندگی روح و روان به حساب می‌آید.
در این مورد، امام علی(علیه السّلام)، در حدیث شریفی می‌فرماید:
مَن عَمَّرَ قَلبَهُ بِدَوامِ الذِّکرِ، حَسُنَت اَفعالَهُ فِی السِّرِّ وَالجَهرَ؛ هر کس، قلب خود را با یاد خدا، پیوسته آباد سازد، اعمال او در پنهان و آشکار، نیکو و پسندیده می‌شود.
کسی که قلبش، با ذکر و یاد خدا مأنوس است، پسندیده شده و تأثیر مثبتی خواهد پذیرفت. اعمال و رفتارش استمرار یاد خدا، رفتار و عمل انسان را اصلاح و بازسازی می‌کند و پیوسته فرد را در راه عبادت و بندگی خاص، ثابت قدم نگه می‌دارد. قرآن می‌فرماید:
وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ؛پروردگارت را در دل و نفس خویش، از روی تضرع و خوف، آهسته و آرام، صبحگاهان و شامگاهان یاد کن و از غافلان مباش.

ایمنی از شیطان

شیطان دشمن دیرینه و کینه توز بنی آدم، همیشه در پی شکار ایمان و گمراه ساختن انسان بوده و هست. برّنده‌ترین سلاحی که قادر به دفع این ضرر و خطر از انسان است، علاوه بر ایمان، بصیرت و هوشیاری، دعا و ذکر خداست.
قرآن با صراحت کامل می‌فرماید:
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ؛ اهل تقوا، آن هنگام که دچار وسوسهٔ گروهی از شیاطین شوند، به یاد خدا می‌افتند و در این هنگام بینا و هشیار می‌شوند[ واز دام شیطان رها می‌گردند].
همچنین در سوره ی«فصلت» با تأکید بر یاد خدا و پناه به یاد پروردگار چنین آمده است:
وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ و اگر از جانب شیطان، دستخوش وسوسه شدی، به خدا پناه بر که او خود شنوای داناست.
رسول گرامی اسلام می‌فرماید:
اِنَّ الشَّیطانَ واضِعُ خَطمَهُ عَلی قَلبِ ابنِ آدَمَ، فَاِذا ذَکَرَ اللهَ خَنَسَ، وَ اِذا نَسِیَ التَقَمَ، فَذلِکَ الوَسواسُ الخَنّاسُ؛ همانا شیطان، پوزه خود را بر روی دل و سینهٔ آدمی نهاده است. هرگاه او خدا را یاد کند،شیطان می‌گریزد و پوزه اش را برمی دارد؛ و هرگاه خدا را از یاد ببرد و فراموش کند، شیطان در آن نجوا و وسوسه نماید؛ و این همان وسواس خناس است.
امام علی(علیه السّلام) نیز در مورد نقش ذکر و یاد خدا در طرد شیطان می‌فرماید:
ذِکرُ اللهَ مُطَرِدَهُ الشَّیطانَ؛یاد خدا مایهٔ رانده شدن و طرد شیطان است.
و در جای دیگر می‌فرماید:«ذِكْرُ اللَّهِ دِعَامَةُ الْإِيمَانِ وَ عِصْمَةٌ مِنَ الشَّيْطَان‏؛ یاد خدا ستون و پایهٔ ایمان، و سبب مصونیت از شیطان است.»

آرامش دل

از آثار و نتایج برجستهٔ یاد خدا، آرامش باطن و درون است؛ چنین آرامشی جز با ذکر الهی حاصل نمی‌شود. یاد خدا داروی معنوی هرگونه اضطراب و افسردگی و چارهٔ مشکلات روحی روانی است. به اعتقاد متخصصان علوم روان شناسی، علل ترس و اضطراب عبارتند از: نداشتن آیندهٔ روشن، ترس از شکست و فقدان پشتوانه‌ای محکم و قابل اعتماد در زندگی.
یاد خدا، درمان این قبیل دغدغه‌ها و اضطرابها می‌باشد که با طبع لطیف و فطرت الهی انسان‌ها سازگار است.
الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ آنان که ایمان آورده‌اند و دلهایشان به یاد خدا آرام می‌گیرد؛ بدانید که با یاد خدا، دل آرام می‌گیرد.
تلاش انسانها در زندگی روزمره، رسیدن به سعادت و خوشبختی است تا در پناه آن با اطمینان و آرامش خاطر زندگی کنند.
هستند کسانی که رسیدن به این سعادت را در رسیدن به مال و ثروت و مقام و موقعیت می‌دانند و برای آن تلاش می‌کنند؛ امّا قرآن رسیدن به این آرامش را فقط یاد خدا و برخورداری از ایمان کامل می‌داند.

آثار اُخروی

يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ، فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ؛ آن روز (قیامت) مردم دسته دسته از زمین برانگیخته می‌شوند، تا اعمالشان به آن‌ها نشان داده شود. در آن روز هر کس به اندازهٔ ذره‌ای نیکی کرده باشد، آن را می‌بیند و هر کس به اندازهٔ ی ذره‌ای بدی کرده باشد، آن را می‌بیند.
تأثیر یاد خدا در جهان پس از مرگ، عبارت است از:

آمرزش گناهان و پاداش بزرگ اخروی

در قرآن می‌خوانیم:
... وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا؛ بی گمان مردان و زنانی که خدا را بسیار یاد می‌کنند، خداوند برای همهٔ آن‌ها آمرزش و پاداشی بزرگ مهیا ساخته است.

مصونیت از آتش دوزخ

بی شک یاد خدا، برات آزادی از آتش جهنم است. حضرت علی(علیه السّلام) می‌فرماید:
افیضوا فی ذکرالله جل ذکره فانه... و براءه من النار؛ خدای سبحان را، زیاد یاد کنید که یاد خدا آدمی را از آتش جهنم نگه می‌دارد.
نماز به عنوان بهترین مصداق ذکر الهی، از همان لحظات پس از مرگ تا دامنهٔ قیامت، همراه و نگهدار صاحب خود خواهد بود.پیامبر گرامی اسلام(صلّی الله علیه و آله) می‌فرماید: صلاه اللیل... و شفیع بین صاحبها و بین ملک الموت و سراج فی قبره و فراش تحت جنبه و جواب مع منکر و نکیر و مونس و زائر فی قبره الی یوم القیامـه؛ نماز شب(ذکر خدا)،بین نمازگزار و ملک الموت شفیع قرار می‌گیرد و چراغ و روشنی قبر، فرش زیر پای او در خبر، پاسخگوی نکیر و منکر، مونس انسان در قبر، زیارت کنندهٔ ذاکر و همراه او تا روز قیامت خواهد بود.

در بهشت

از معصوم(علیه السّلام) نقل شده است که فرمود:
ان فی الجنـه قیعاناً، فاذا اخذ الذکر فی الذکر اخذت الملائکه فی غرس الاشجار، فربما وقف بعض الملائکه فیقال له: لِمَ وقفتَ؟ فیقول: اِنّ صاحِبی قَد فَتَرَ، یعنی عن الذکر؛ همانا در بهشت، دشت‌هایی است که هرگاه ذاکر شروع به ذکر گفتن کند، فرشتگان درآن‌ها شروع به کاشتن درخت کنند. گاه فرشته‌ای از کار دست می‌کشد؛ پس به او گفته می‌شود:«چرا ایستاده‌ای؟» می‌گوید: «دوستم دست کشیده است.» یعنی از ذکر گفتن و یاد خدا.

نتیجه گیری

از مجموع آن چه گذشت، به دست می‌آید که:
۱. حقیقت ذکر، عبارت است از توجه قلبی انسان به ساحت قدس الهی؛
۲. یاد خدا، منحصر در ذکر لفظی و زبانی نیست؛ بلکه قلب و سایر اعمال را شامل می‌شود؛
۳. یاد خدا، زندگی انسان در دنیا و آخرت را آباد می‌کند؛
۴. آثار و برکات مادی یاد خدا در دنیا، عبارتند از: شکوفایی عقل، پایداری وپیروزی در سختی‌ها، معاملات و کسب وکار و...؛
۵. آثار وبرکات معنوی یاد خدا در زندگی دنیوی انسان، عبارت است از: همنشینی خدا، تهذیب نفس و اصلاح درون، بازسازی در رفتار و کردار، ایمنی از شیطان و آرامش دل و...؛
۶. آثار و برکات اخروی یاد خدا عبارت است از: آمرزش گناهان، مصونیت از آتش و... .

منبع

پایگاه نور پورتال

پانویس

منبع: پایگاه اطلاع رسانی دفتر حضرت استاد حسین انصاریان - تاریخ برداشت: 94/12/05

بازگشت به ذکر خدا